دوشنبه 30 مرداد (اسد) 1396 هجری شمسی برابر با 29 ذي القعده 1438 هجری قمری Тоҷикӣ

منصور هاشمی خراسانی

* نرم‌افزار «نسیم رحمت» حاوی نسخه‌ی آفلاین پایگاه اطّلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی منتشر شد. * کتاب شریف «مناهج الرّسول صلّی الله علیه و آله و سلّم» حاوی مجموعه‌ی گفتارهای نورانی علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی در ابواب «مقدّمات»، «عقاید»، «اخلاق» و «احکام» منتشر شد. * مجموعه‌ی نقدها و بررسی‌های کتاب شریف «بازگشت به اسلام» اثر علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی منتشر شد. * «بسته‌های معرفتی هدایت» حاوی نامه‌ها، گفتارها، شرح‌ها، نقدها و بررسی‌ها و پرسش‌ها و پاسخ‌های مرتبط درباره‌ی موضوعات مهمّ اسلامی منتشر شد. * کتاب شریف «الکلم الطّیّب» حاوی نامه‌های حکمت‌آموز حضرت علامه منصور هاشمی خراسانی منتشر شد.
loading

خواندن پرسش‌ها و پاسخ‌ها

موضوع اصلی:

احکام

شماره پرسش: 22 کد پرسش: 334
موضوع فرعی:

احکام نماز

نویسنده‌ی پرسش: یونس تاریخ پرسش: 1396/5/7

اوقات نماز و هنگام قضا شدن آن را چگونه تشخیص دهیم؟ در ایران زمان اذان اهل تشیّع و اهل سنّت دقایقی با هم اختلاف دارد. آیا نماز خواندن با اذانی که رسانه‌ها پخش می‌کنند صحیح است؟

پیشاپیش از پاسخ شما سپاس‌گزارم.

پاسخ به پرسش شماره: 22 تاریخ پاسخ به پرسش:

خداوند «مَطْلَعِ الْفَجْرِ» (قدر/ 5)؛ «هنگام طلوع فجر» را اوّل وقت «صَلَاةِ الْفَجْرِ» (نور/ 58)؛ «نماز فجر» قرار داده و فرموده است: «وَقُرْآنَ الْفَجْرِ ۖ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا» (إسراء/ 78)؛ «و قرآن فجر را، هرآینه قرآن فجر مشهود است» و آن با دمیدن سپیده در افق شناخته می‌شود که وقت امساک روزه‌دار است؛ چنانکه خداوند فرموده است: «وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ۖ» (بقره/ 187)؛ «و بخورید و بیاشامید تا آن گاه که خطّ سپید فجر برایتان از خطّ سیاه پدیدار شود» و آخر وقت نماز فجر را طلوع آفتاب قرار داده که سر زدن قرص خورشید از افق است؛ چنانکه فرموده است: «وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ» (طه/ 130)؛ «و به ستایش پروردگارت تسبیح گوی پیش از طلوع آفتاب». همچنین، زوال آفتاب را اوّل وقت نماز ظهر و عصر قرار داده و فرموده است: «أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ» (إسراء/ 78)؛ «نماز را به هنگام زوال آفتاب بر پا دار» و آن هنگامی است که سایه‌ی هر چیزی پس از رسیدن به کوتاه‌ترین حدّ خود در روز، شروع به بلند شدن می‌کند؛ چنانکه فرموده است: «أَلَمْ تَرَ إِلَىٰ رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا» (فرقان/ 45)؛ «آیا ندیدی که پروردگارت چگونه سایه را بلند می‌گرداند و اگر می‌خواست آن را ساکن قرار می‌داد، سپس خورشید را دلیلی بر آن قرار دادیم» و آخر وقت نماز ظهر و عصر را غروب آفتاب قرار داده و فرموده است: «وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ» (ق/ 39)؛ «و به ستایش پروردگارت تسبیح گوی پیش از طلوع آفتاب و پیش از غروب» و آن هنگامی است که قرص خورشید در افق پنهان می‌شود؛ چنانکه فرموده است: «فَقَالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّىٰ تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ» (ص/ 32)؛ «پس (سلیمان) گفت: من دوستي اسب را بر ياد پروردگارم پسنديدم تا آنکه (خورشید) در حجاب پنهان شد». همچنین، آغاز شب را اوّل وقت نماز مغرب و عشاء قرار داده و فرموده است: «وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ ۚ» (هود/ 114)؛ «و نماز را در دو طرف روز و آغازی از شب اقامه کن» و آن هنگامی است که قرص خورشید در افق پنهان می‌شود و آخر وقت نماز مغرب و عشاء را اوج تاریکی شب قرار داده که نیمه‌ی شب است؛ چنانکه فرموده است: «أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَىٰ غَسَقِ اللَّيْلِ» (إسراء/ 78)؛ «نماز را به هنگام زوال آفتاب تا اوج تاریکی شب اقامه کن»، هر چند بنا بر سنّت پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و سیره‌ی اهل بیت و صحابه‌ی او و رویّه‌ی غالب مسلمانان، نماز عصر -جز به ندرت یا ضرورت یا هنگام سفر- در وقت عصر بر پا داشته می‌شود و آن هنگامی است که نیمی از وقت نماز ظهر و عصر گذشته است؛ به این صورت که مثلاً اگر زوال آفتاب ساعت 12 و غروب آفتاب ساعت 19 است، نماز عصر در ساعت 15:30 بر پا داشته می‌شود و نماز مغرب -جز به ندرت یا ضرورت یا هنگام سفر- پیش از زوال سرخی مغرب بر پا داشته می‌شود و نماز عشاء -جز به ندرت یا ضرورت یا هنگام سفر- در وقت خفتن بر پا داشته می‌شود و آن هنگامی است که نیمی از وقت نماز مغرب و عشاء گذشته است؛ به این صورت که مثلاً اگر غروب آفتاب ساعت 19 و نیمه‌ی شب ساعت 23 است، نماز عشاء در ساعت 21 بر پا داشته می‌شود (در این باره، بنگرید به: پرسش و پاسخ 231).

از اینجا آشکار می‌شود که اوقات نماز با علم به موقعیّت خورشید در آسمان معلوم می‌شود و آن، از سه طریق به دست می‌آید:

1 . مشاهده‌ی موقعیّت خورشید در آسمان با چشم خود که جز در دقایق نخستین فجر، طلوع، زوال و غروب کار دشواری نیست؛ با توجّه به سخن خداوند که فرموده است: «حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ۖ» (بقره/ 187)؛ «تا آن گاه که خطّ سپید فجر برایتان از خطّ سیاه پدیدار شود».

2 . شنیدن اذان شهر هرگاه بنا بر عادت یا قرائن معلوم باشد که بدون علم به آن گفته نمی‌شود؛ با توجّه به سخن خداوند که فرموده است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَىٰ ذِكْرِ اللَّهِ» (جمعه/ 9)؛ «ای کسانی که ایمان آوردید! هرگاه برای نماز روز جمعه ندا داده شد، پس به سوی ذکر خداوند بشتابید» و فرموده است: «وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ» (مائده/ 58)؛ «و هنگامی که به سوی نماز ندا می‌دهید، آن را به سخره و بازی می‌گیرند، آن از این روست که آنان گروهی هستند که عقل را به کار نمی‌برند» و با توجّه به سخن مشهور پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم که فرموده است: «إِنَّ بِلالاً یُؤَذِّنُ بِلَیْلٍ فَکُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتّیٰ یُنادِيَ ابْنُ أُمِّ مَکْتُومٍ» (مصنّف عبد الرزاق، ج1، ص490؛ مصنّف ابن أبی شیبه، ج2، ص427؛ مسند الشافعي، ص30؛ مسند أحمد، ج2، ص57؛ همان، ج6، ص44؛ سنن الدارمي، ج1، ص270؛ صحیح البخاری، ج1، ص153؛ همان، ج2، ص231؛ صحیح مسلم، ج3، ص128؛ سنن الترمذی، ج1، ص130؛ سنن النسائی، ج2، ص10؛ سنن البیهقی، ج1، ص380)؛ «هرآینه بلال در شب اذان می‌گوید، پس بخورید و بیاشامید تا آن گاه که ابن امّ مکتوم ندا دهد»، هر چند در روایات اهل بیت، نام بلال و ابن امّ مکتوم به جای یکدیگر آمده است (بنگرید به: کلینی، الکافی، ج4، ص98؛ ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ج1، ص297).

3 . محاسبه‌ی ستاره‌شناسان مسلمان هرگاه میان مسلمانان متداول باشد و مورد اختلاف یا بر خلاف قرائن نباشد؛ با توجّه به اینکه عقلا در چنین هنگامی با آن یقین پیدا می‌کنند و خداوند فرموده است: «إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ» (رعد/ 19)؛ «تنها عقلا متذکّر می‌شوند».

آری، اگر مشاهده‌ی موقعیّت خورشید با چشم خود به سبب ابری بودن آسمان یا سببی دیگر میسّر نباشد و اذان شهر و محاسبه‌ی ستاره‌شناسان مسلمان، به سبب اختلاف یا سببی دیگر موجب یقین به فرا رسیدن وقت نشود، بر پا داشتن نماز جایز نیست، بلکه واجب است تا یقین به فرا رسیدن وقت صبر شود؛ فارغ از آنکه در هر حال اندکی صبر برای احتیاط بهتر است؛ چنانکه یکی از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«رَأَیْتُ الْمَنْصُورَ إِذا یَسْمَعُ أَذانَ الْفَجْرِ یَمْکُثُ رُبْعَ ساعَةٍ ثُمَّ یُصَلِّي وَ إِذا یَسْمَعُ أَذانَ الظُّهْرِ یَمْکُثُ نِصْفَ ساعَةٍ ثُمَّ یُصَلِّي وَ إِذا یَسْمَعُ أَذانَ الْمَغْرِبِ یَمْکُثُ عَشْرَ دَقائِقَ ثُمَّ یُصَلِّي وَ لا یَعْبَأُ بِأَذانِ الْعَصْرِ وَ لا أَذانِ الْعِشاءِ -یَعْنِي إِنْ شاءَ قَدَّمَ عَلَیْهِما وَ إِنْ شاءَ أَخَّرَ»؛ «منصور را دیدم که چون اذان صبح را می‌شنید، ربعِ ساعت درنگ می‌کرد و سپس نماز می‌گزارد و چون اذان ظهر را می‌شنید، نصفِ ساعت درنگ می‌کرد و سپس نماز می‌گزارد و چون اذان مغرب را می‌شنید، ده دقیقه درنگ می‌کرد و سپس نماز می‌گزارد و به اذان عصر و اذان عشاء اعتنایی نمی‌کرد -یعنی اگر می‌خواست بر آن دو مقدّم می‌داشت و اگر می‌خواست مؤخّر».

البته اذان مغرب در میان شیعه، به هنگام غروب آفتاب گفته نمی‌شود، بل حدود 20 دقیقه پس از آن به هنگام زوال سرخی مشرق گفته می‌شود که تاریکی شب بالا می‌آید و ستارگان شروع به ظاهر شدن می‌کنند، در حالی که این کار بدعت است و توسّط یکی از فرقه‌های غالی شیعه رواج داده شده است؛ چنانکه یکی از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«صَلَّی الْمَنْصُورُ صَلاةَ الْمَغْرِبِ، ثُمَّ سَمِعَ أَذاناً، فَقالَ: ما هٰذا؟! قُلْنا: هٰذا أَذانُ الشِّیعَةِ! لا یُؤَذِّنُونَ حَتّیٰ یَرْتَفِعَ اللَّیْلُ! فَقالَ: غَلَبَ عَلَیْهِمُ الْخَطّابِیَّةُ»؛ «منصور نماز مغرب را گزارد، سپس اذانی را شنید، پس فرمود: این چیست؟! گفتیم: این اذان شیعه است! اذان نمی‌گویند تا آن گاه که شب بالا بیاید! پس فرمود: خطابیّه بر آنان چیره شده‌اند»!

همچنانکه برخی از مساجد اهل سنّت پیش از طلوع فجر اذان می‌گویند تا مردم را برای نماز بیدار کنند، در حالی که این کار شایسته نیست و چه بسا موجب اشتباه مردم می‌شود و بسیاری از آن‌ها -خصوصاً در ظهر- با نظر به وقت اقامه‌ی نماز جماعت و نه اوّل وقت نماز اذان می‌گویند، در حالی که این کار نیز شایسته نیست؛ چنانکه یکی از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«سَمِعَ الْمَنْصُورُ أَذاناً قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ، فَقالَ: إِنَّ مِنَ الْمُؤَذِّنِینَ خُوّاناً! قُلْتُ: جُعِلْتُ فِداكَ، إِنَّهُ یُرِیدُ أَنْ یُنَبِّهَ النّاسَ لِلصَّلاةِ، فَقالَ: لَیْسَ لَهُ أَنْ یُؤَذِّنَ لِذٰلِكَ وَلٰکِنْ یُنادِي الصَّلاةُ خَیْرٌ مِنَ النَّوْمِ یَقُولُها مِراراً، قُلْتُ: هَلْ لَهُ أَنْ یُؤَخِّرَ الْأَذانَ عَنِ الْوَقْتِ؟ قالَ: لَیْسَ لَهُ أَنْ یَتَعَمَّدَ ذٰلِكَ، قُلْتُ: إِنَّهُ یُرِیدُ أَنْ یُؤَخِّرَهُ إِلَی الصَّلاةِ، قالَ: إِذا کانَ مُؤَذِّناً لِنَفْسِهِ فَلا بَأْسَ وَلٰکِنْ إِذا أَرادَ أَنْ یُؤَذِّنَ لِلنّاسِ فَلا یُؤَذِّنُ إِلّا لِلْوَقْتِ، قُلْتُ: فَما بالُ الشِّیعَةِ یُؤَخِّرُونَ الْأَذانَ عَنِ الْمَغْرِبِ؟! قالَ: إِنَّهُمْ ما أُمِرُوا بِذٰلِكَ وَلٰکِنَّهُمْ أُمِرُوا بِتَأْخِیرِ الصَّلاةِ قَلِیلاً إِنْ شاؤُوا»؛ «منصور پیش از طلوع فجر اذانی را شنید، پس فرمود: هرآینه از مؤذّنان خائنانی هستند! گفتم: فدایت شوم، او می‌خواهد مردم را برای نماز بیدار کند، پس فرمود: او را نمی‌رسد که برای این منظور اذان بگوید، ولی ندا می‌دهد: نماز بهتر از خواب است و آن را چند بار تکرار می‌کند، گفتم: آیا او را می‌رسد که اذان را از وقتش به تأخیر بیندازد؟ فرمود: او را نمی‌رسد که عمداً این کار را انجام دهد، گفتم: او می‌خواهد آن را تا نماز به تأخیر بیندازد، فرمود: هرگاه برای خودش اذان می‌گوید اشکالی ندارد، ولی هرگاه می‌خواهد برای مردم اذان بگوید، جز به وقت اذان نمی‌گوید، گفتم: پس شیعیان را چه می‌شود که اذان را از مغرب به تأخیر می‌اندازند؟! فرمود: آنان به این کار امر نشدند، بل امر شدند که نماز را اندکی به تأخیر بیندازند اگر می‌خواهند».

از اینجا دانسته می‌شود که نشستن به انتظار اذان شیعیان در مغرب و اذان مساجد اهل سنّت خصوصاً در ظهر که بعضاً با توجّه به وقت اقامه‌ی نماز جماعت و نه اوّل وقت نماز اذان می‌گویند، وجهی ندارد؛ هر چند به نظر می‌رسد که رسانه‌های هر دو گروه جز در مغرب همزمان اذان می‌گویند.

دفتر حفظ و نشر آثار منصور هاشمی خراسانی؛ بخش پاسخگویی به پرسش‌ها
نوشتن پرسش

کاربر گرامی! شما می‌توانید پرسش‌های خود درباره‌ی آثار و اندیشه‌های علامه منصور هاشمی خراسانی را در فرم زیر بنویسید و برای ما ارسال کنید تا در این بخش پاسخ داده شود.

توجّه: ممکن است نام شما به عنوان نویسنده‌ی پرسش در پایگاه نمایش داده شود.
توجّه: از آنجا که پاسخ ما به پست الکترونیک شما ارسال می‌شود و لزوماً بر روی پایگاه قرار نمی‌گیرد، لازم است که آدرس خود را به درستی وارد کنید.
توجّه: لطفاً به نکات زیر توجّه فرمایید:
1 . ممکن است به پرسش شما در پایگاه پاسخ داده شده باشد. از این رو، بهتر است پیش از نوشتن پرسش خود، پرسش‌های مرتبط را مرور یا از امکان جستجو در پایگاه استفاده کنید.
2 . مدّت معمول برای پاسخگویی به هر پرسش، 3 تا 10 روز است.
3 . بهتر است از نوشتن پرسش‌های متعدّد و غیر مرتبط با هم در هر نوبت خودداری کنید؛ چراکه چنین پرسش‌هایی در پایگاه به تفکیک و أحیاناً در مدّتی بیش از مدّت معمول پاسخ داده می‌شوند.
لطفاً کد امنیتی را وارد کنید. بارگذاری مجدد کد امنیتی captcha loading
هر گونه استفاده و برداشت از مطالب این پایگاه با ذکر منبع بلامانع است.