شنبه 27 آبان (عقرب) 1396 هجری شمسی برابر با 29 صفر 1439 هجری قمری Тоҷикӣ English

منصور هاشمی خراسانی

* پایگاه اطّلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی «به زبان انگلیسی» راه‌اندازی شد. * ترجمه‌ی کتاب «بازگشت به اسلام» اثر علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی «به زبان انگلیسی» منتشر شد. * نرم‌افزار «نسیم رحمت» حاوی نسخه‌ی آفلاین پایگاه اطّلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی منتشر شد. * کتاب شریف «مناهج الرّسول صلّی الله علیه و آله و سلّم» حاوی مجموعه‌ی گفتارهای نورانی علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی در ابواب «مقدّمات»، «عقاید»، «اخلاق» و «احکام» منتشر شد. * کتاب شریف «الکلم الطّیّب» حاوی نامه‌های حکمت‌آموز حضرت علامه منصور هاشمی خراسانی منتشر شد.
loading

خواندن پرسش‌ها و پاسخ‌ها

موضوع اصلی:

عقاید

شماره پرسش: 15 کد پرسش: 333
موضوع فرعی:

شناخت کتاب خداوند؛ تفسیر برخی آیات قرآن

نویسنده‌ی پرسش: کامران تاریخ پرسش: 1396/5/2

تفاوت معنایی سه واژه «طریق»، «سبیل» و «صراط» در آیات قرآن کریم در چیست؟

پاسخ به پرسش شماره: 15 تاریخ پاسخ به پرسش:

«طریق»، «سبیل» و «صراط» الفاظ مترادفی به معنای «راه» و «روش» هستند که تفاوت معنایی مهم و قابل ذکری با یکدیگر ندارند، تا حدّی که می‌توان استعمال آن‌ها به جای یکدیگر را جایز دانست، هر چند ممکن است که برخی‌شان در عبارات مختلف فصیح‌تر از برخی دیگر باشند. با این حال، کسانی کوشیده‌اند که تفاوت معنایی ظریفی برای آن‌ها ذکر کنند؛ مانند ابو هلال عسکری (د.395ق) در الفروق اللغویّة (ص313) که گفته است: «الفَرْقُ بَيْنَ الصِّراطِ وَ الطَّرِيقِ [وَ] السَّبِيلِ: أَنَّ الصِّراطَ هُوَ الطَّرِيقُ السَّهْلُ قالَ الشّاعِرُ: خَشَوْنا أَرْضَهُمْ بِالْخَيْلِ حَتّىٰ * تَرَكْناهُمْ أَذَلَّ مِنَ الصِّراطِ ... وَ الطَّرِيقُ لا يَقْتَضِي السُّهُولَةَ وَ السَّبِيلُ اسْمٌ يَقَعُ عَلىٰ ما يَقَعُ عَلَيْهِ الطَّرِيقُ وَ عَلىٰ ما لا يَقَعُ عَلَيْهِ الطَّرِيقُ تَقُولُ سَبِيلُ اللّهِ وَ طَرِيقُ اللّهِ وَ تَقُولُ سَبِيلُكُ أَنْ تَفْعَلَ كَذا وَ لا تَقُولُ طَرِيقُكَ أَنْ تَفْعَلَ بِهِ ... الفَرْقُ بَيْنَ السَّبِيلِ وَ الطَّرِيقِ: قَدْ يُفْرَقُ بَيْنَهُما بِأَنَّ السَّبِيلَ أَغْلَبُ وُقُوعاً فِي الْخَيْرِ وَ لا يَكادُ اسْمُ الطَّرِيقِ يُرادُ بِهِ الْخَيْرُ إِلّا مُقْتَرِناً بِوَصْفٍ أَوْ إِضافَةٍ تُخَلِّصَهُ لِذٰلِكَ»؛ «فرق میان صراط و طریق و سبیل این است که صراط، طریق هموار است. شاعر می‌گوید: زمینشان را با اسب‌ها در نوردیدیم تا اینکه آنان را هموارتر از صراط وا گذاشتیم ... در حالی که طریق، هموار بودن را اقتضا نمی‌کند و سبیل، اسمی است که هم بر چیزی اطلاق می‌شود که طریق بر آن اطلاق می‌شود و هم بر چیزی اطلاق می‌شود که طریق بر آن اطلاق نمی‌شود، مانند اینکه می‌گویی سبیل الله و طریق الله و می‌گویی سبیل تو این است که چنان کنی، ولی نمی‌گویی طریق تو این است که چنان کنی ... گاهی میان سبیل و طریق این گونه فرق نهاده می‌شود که سبیل غالباً در خیر به کار می‌رود، ولی طریق به ندرت در خیر به کار می‌رود، مگر همراه با وصف یا اضافه‌ای که به آن بازگرداندش».

امّا حق آن است که چنین تفاوت معنایی ظریفی ثابت نیست؛ زیرا صراط، سبیل و طریق هر سه از آن حیث که راه هستند، هموار بودن را اقتضا می‌کنند و اگر گفته نمی‌شود: طریق تو این است که چنان کنی، گفته می‌شود: طریقه‌ی تو این است که چنان کنی؛ چنانکه در سخن خداوند آمده است: «وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَىٰ» (طه/ 63)؛ «و طریقه‌ی برتر شما را از بین ببرند» و هر سه در معنای مثبت و در معنای منفی به کار می‌روند؛ چنانکه مثلاً طریق در آیه‌ی «يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلَىٰ طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ» (أحقاف/ 30)؛ «به سوی حق و به سوی طریقی مستقیم هدایت می‌کند» به معنای مثبت و در آیه‌ی «إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ» (نساء/ 169)؛ «مگر طریق جهنّم» به معنای منفی آمده و سبیل در آیه‌ی «قُلْ هَٰذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ ۚ» (یوسف/ 108)؛ «این سبیل من است که به سوی خدا دعوت می‌کنم» به معنای مثبت و در آیه‌ی «إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلًا» (إسراء/ 32)؛ «آن کاری زشت و نفرت‌انگیز و سبیلی بد است» به معنای منفی آمده و صراط در آیه‌ی «اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ» (فاتحه/ 6)؛ «ما را به صراط مستقیم هدایت کن» به معنای مثبت و در آیه‌ی «فَاهْدُوهُمْ إِلَىٰ صِرَاطِ الْجَحِيمِ» (صافّات/ 23)؛ «آنان را به صراط دوزخ هدایت کنید» به معنای منفی آمده و این حاکی از آن است که هیچ یک به ذات خود معنای مثبت یا منفی ندارند، بل معنای مثبت یا منفی خود را از چیزی می‌گیرند که به آن وصف یا اضافه می‌شوند.

آری، صراط در قرآن تنها به صورت مفرد آمده است و این می‌تواند مُشعر به آن باشد که بر شاهراه و جادّه‌ی اصلی اطلاق می‌شود، خواه به سوی خیر باشد و خواه به سوی شر؛ هر چند به صورت نکره نیز آمده؛ چنانکه فرموده است: «وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا» (نساء/ 68)؛ «و هرآینه آنان را به صراطی مستقیم هدایت می‌کردیم» و این إشعار آن را می‌کاهد ولی از بین نمی‌برد، در حالی که سبیل و طریقه به صورت جمع نیز آمده‌اند و این می‌تواند مُشعر به آن باشد که بر راه‌های فرعی نیز اطلاق می‌شوند، خواه به سوی خیر باشند و خواه به سوی شر؛ چنانکه خداوند فرموده است: «وَأَنَّ هَٰذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ ۖ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ۚ» (أنعام/ 153)؛ «و هرآینه این صراط من است که مستقیم است، پس از آن پیروی کنید و از سبیل‌ها پیروی نکنید که شما را از سبیل او پراکنده می‌کند» و این محتمل‌ترین فرقی است که می‌توان برای آن‌ها ذکر کرد.

دفتر حفظ و نشر آثار منصور هاشمی خراسانی؛ بخش پاسخگویی به پرسش‌ها
نوشتن پرسش

کاربر گرامی! شما می‌توانید پرسش‌های خود درباره‌ی آثار و اندیشه‌های علامه منصور هاشمی خراسانی را در فرم زیر بنویسید و برای ما ارسال کنید تا در این بخش پاسخ داده شود.

توجّه: ممکن است نام شما به عنوان نویسنده‌ی پرسش در پایگاه نمایش داده شود.
توجّه: از آنجا که پاسخ ما به پست الکترونیک شما ارسال می‌شود و لزوماً بر روی پایگاه قرار نمی‌گیرد، لازم است که آدرس خود را به درستی وارد کنید.
توجّه: لطفاً به نکات زیر توجّه فرمایید:
1 . ممکن است به پرسش شما در پایگاه پاسخ داده شده باشد. از این رو، بهتر است پیش از نوشتن پرسش خود، پرسش‌های مرتبط را مرور یا از امکان جستجو در پایگاه استفاده کنید.
2 . مدّت معمول برای پاسخگویی به هر پرسش، 3 تا 10 روز است.
3 . بهتر است از نوشتن پرسش‌های متعدّد و غیر مرتبط با هم در هر نوبت خودداری کنید؛ چراکه چنین پرسش‌هایی در پایگاه به تفکیک و أحیاناً در مدّتی بیش از مدّت معمول پاسخ داده می‌شوند.
لطفاً کد امنیتی را وارد کنید. بارگذاری مجدد کد امنیتی captcha loading
هر گونه استفاده و برداشت از مطالب این پایگاه با ذکر منبع بلامانع است.