چهارشنبه 1 آذر (قوس) 1396 هجری شمسی برابر با 4 ربیع الأوّل 1439 هجری قمری Тоҷикӣ English

منصور هاشمی خراسانی

* پایگاه اطّلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی «به زبان انگلیسی» راه‌اندازی شد. * ترجمه‌ی کتاب «بازگشت به اسلام» اثر علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی «به زبان انگلیسی» منتشر شد. * نرم‌افزار «نسیم رحمت» حاوی نسخه‌ی آفلاین پایگاه اطّلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی منتشر شد. * کتاب شریف «مناهج الرّسول صلّی الله علیه و آله و سلّم» حاوی مجموعه‌ی گفتارهای نورانی علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی در ابواب «مقدّمات»، «عقاید»، «اخلاق» و «احکام» منتشر شد. * کتاب شریف «الکلم الطّیّب» حاوی نامه‌های حکمت‌آموز حضرت علامه منصور هاشمی خراسانی منتشر شد.
loading

خواندن پرسش‌ها و پاسخ‌ها

موضوع اصلی:

عقاید

شماره پرسش: 4 کد پرسش: 286
موضوع فرعی:

ایمان و کفر؛ شناخت ادیان، مذاهب و فرقه‌ها

نویسنده‌ی پرسش: مهدی تاریخ پرسش: 1395/12/16

نظر علامه درباره حلاج و انا الحق گفتن او چیست؟

پاسخ به پرسش شماره: 4 تاریخ پاسخ به پرسش:

حسین بن منصور حلاج بیضاوی (د.309ق) یکی از مشاهیر صوفیّه است که با برخی بزرگان آنان مانند جُنید بغدادی (د.297ق) مصاحبت داشت و پس از دعوت اهل مذاهب به سوی خود و اظهار برخی عقاید غالیانه، توسّط عبّاسیان به اتّهام کفر و زندقه اعدام شد. ابن ندیم بغدادی (د.438ق) در فهرست خود (ص242) کتاب‌های فراوانی را به او نسبت داده که عمدتاً مشابه کتاب‌های غالیان و حاکی از گرایش‌های باطنی در اوست؛ مانند «الجوهر الأکبر»، «الذاریات ذرواً»، «الشجرة الزیتونة النّوریة»، «الطواسین» که به چاپ رسیده است، «الکبریت الأحمر»، «کید الشیطان»، «النجم إذا هوی»، «نور النور»، «شخص الظلمات»، «الوجود الاول»، «الوجود الثانی»، «الکیفیّة و الحقیقة»، «المتجلّیات»، «الیقین» و غیره. با این حال، درباره‌ی او میان مسلمانان اختلاف نظر وجود دارد؛ به این ترتیب که بیشتر عالمان اهل سنّت و اهل تشیّع او را با استناد به ظاهر سخنانش از مدّعیان دروغین مهدویّت یا نیابت یا نبوّت یا حتّی الوهیّت دانسته‌اند و به جادوگری، تردستی و ارتباط با اجنّه برای فریب عوام متّهم کرده‌اند و شماری چند از آنان که غالباً خود اهل تصوّف و متّهم به گرایش‌های غالیانه هستند، از او دفاع کرده‌اند و سخنانش را نمادین و از نوع شطحیّات عارفان در حال «سُکر» و ناشی از شدّت وجد و استغراق در خداوند دانسته‌اند و معجزات و کرامات بسیاری را به او نسبت داده‌اند.

در مجموع به نظر می‌رسد که او را باید از غالیان شیعه یا اسماعیلیّه دانست، هر چند غالباً او را از اهل سنّت دانسته‌اند. از عبارات مشهور او این است که می‌گفت: «أَنَا الْحَقُّ»؛ «من حق (به معنای خداوند) هستم» و «لَیْسَ فِي جُبَّتِي إلّا اللّهُ»؛ «در پیراهن من جز خداوند نیست» و «أنَا مُغْرِقُ قَوْمِ نُوحٍ وَ مُهْلِكُ عادٍ وَ ثَمُودَ»؛ «من غرق کننده‌ی قوم نوح و هلاک کننده‌ی عاد و ثمود هستم»! همچنین، مشهور است که خود را شبیه به مسیح علیه السلام می‌دانست و از برخی گزاره‌های مسیحی اقتباس می‌جست و با نگرشی نزدیک به تناسخیّه روح انبیا را در پیکر برخی مریدان خود تصوّر می‌کرد و آنان را نوح، موسی و محمّد می‌خواند! البته این قبیل رویکردهای وهم‌آلود و عبارات شبهه‌انگیز که امروز نیز عیناً از برخی مدّعیان دروغین مهدویّت یا نیابت دیده و شنیده می‌شود (برای نمونه، بنگرید به: پرسش و پاسخ 225)، همواره در میان غالیان شیعه و اسماعیلیّه وجود داشته و مصداق سخن خداوند بوده که فرموده است: «كَذَٰلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ ۘ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ ۗ» (بقره/ 118)؛ «همین گونه کسانی که پیش از آنان بودند مانند سخن آنان را گفتند، دل‌هاشان شبیه هم است» و فرموده است: «أَتَوَاصَوْا بِهِ ۚ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ» (ذاریات/ 53)؛ «آیا یکدیگر را به آن سفارش کردند؟! (نه) بلکه گروهی سرکش بودند»! چنانکه به عنوان نمونه، در برخی روایات ساختگی آنان، به ابو جعفر باقر نسبت داده شده که خطاب به جابر جعفی گفته است: «یا نُوحُ! غَرَّقْتَهُمْ أَوّلاً بِالْماءِ وَ غَرَّقْتَهُمْ آخِراً بِالْعِلْمِ فَإِذا کَسَرْتَ فَاجْبُرْ» (طوسی، اختیار معرفة الرّجال، ج2، ص448)؛ «ای نوح! اول آنان را با آب غرق کردی و آخر آنان را با علم غرق کردی! پس چون شکستی درست کن!!» و نیز در برخی کتاب‌های کفرآمیز آنان به مفضّل بن عمر نسبت داده شده که گفته است: «أَدْخَلَنا [أبو الخطّابِ] عَلىٰ أَبي عَبْدِ اللّهِ عَلَيْهِ السَّلامُ وَ نَحْنُ اثْنا عَشَرَ رَجُلاً، فَجَعَلَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عَلَيْهِ السَّلامُ يُسَلِّمُ عَلىٰ رَجُلٍ رَجُلٍ مِنّا وَ يُسَمِّي كُلَّ رَجُلٍ مِنّا بِاسْمِ نَبِيٍّ وَ قالَ لِبَعْضِنا: السَّلامُ عَلَيْكَ يا نُوحُ وَ قالَ لِبَعْضِنا: السَّلامُ عَلَيْكَ يا إِبْراهِيمَ وَ كانَ آخِرُ مَنْ سَلَّمَ عَلَيْهِ وَ قالَ: السَّلامُ عَلَيْكَ يا يُونُسُ» (طوسی، اختیار معرفة الرّجال، ج2، ص615)؛ «(ابو الخطاب غالی معروف که از قضا مانند حلاج اعدام شد) ما را به نزد ابو عبد الله (صادق) علیه السلام داخل کرد در حالی که ما دوازده نفر بودیم، پس ابو عبد الله (صادق) علیه السلام شروع کرد به سلام دادن بر هر یک از ما و هر یک از ما را با نام پیامبری می‌نامید و به برخی از ما می‌گفت: سلام بر تو ای نوح و به برخی از ما می‌گفت: سلام بر تو ای ابراهیم و به آخرین کسی که بر او سلام داد گفت: سلام بر تو ای یونس»!! در حالی که امامان اهل بیت همواره از چنین رویکردهای وهم‌آلود و عبارات شبهه‌انگیزی برائت جسته‌اند و به تکذیب و لعن اهل آن‌ها تحت عنوان «غُلاة» و «مفوّضة» پرداخته‌اند (به عنوان نمونه، بنگرید به: طوسی، اختیار معرفة الرّجال، ج2، ص575 تا 596)؛ زیرا چنین رویکردهای وهم‌آلود و عبارات شبهه‌انگیزی در هر حال با عقل سازگاری ندارند و اعتباری برای شرع باقی نمی‌گذارند و مصداق بارز «غلو» و «انحراف» محسوب می‌شوند، اگرچه از نوع شطحیّات عارفان در حال «سُکر» و ناشی از شدّت وجد و استغراق در خداوند پنداشته شوند؛ چراکه از یک سو شطحیّات عارفان در حال «سُکر» اصلی در اسلام ندارند، بل از بدعت‌های صوفیّه و مصداق «زُخْرُفَ الْقَوْلِ» (أنعام/ 122) هستند که تنها با القاء شیاطین بر زبان می‌آیند و از سوی دیگر شدّت وجد و استغراق در خداوند اگر به معنای قرب به اوست مسلّماً برای پیامبران خداوند بیشتر از حلاج وجود داشته، در حالی که چنین سخنانی از آنان شنیده نشده است؛ خصوصاً با توجّه به آنکه چنین سخنانی -حتّی اگر قابل تأویل باشد- از یک سو شبیه به سخنان کافران است؛ مانند سخن فرعون که گفت: «أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَىٰ» (نازعات/ 24)؛ «من پروردگار برترتان هستم» و مانند سخن کسانی که گفتند: «إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ ۚ» (مائده/ 17)؛ «هرآینه خداوند مسیح پسر مریم است»، در حالی که خداوند از سخنانی شبیه به سخنان کافران نهی کرده و فرموده است: «ذَٰلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ ۖ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ ۚ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ ۚ أَنَّىٰ يُؤْفَكُونَ» (توبه/ 30)؛ «این سخن آنان با دهان‌هاشان است، شبیه به سخن کسانی را می‌گویند که از پیش کافر شدند، خداوند آنان را بکشد، به کجا انحراف می‌یابند؟!» و از سوی دیگر به وقوع مسلمانان در اشتباه و اختلاف می‌انجامد و از این حیث، إغراء به جهل و حرام است و مرتکب حرام نمی‌تواند شخصیّتی قابل ستایش باشد؛ خصوصاً اگر بر خلاف ضروریّات اسلام و با ارائه‌ی تأویلاتی باطنی و سخیف، به دفاع از ابلیس و فرعون پرداخته و آن دو را استاد خود و سرآمد جوانمردان و پاک‌بازان عالم دانسته باشد (بنگرید به: حلاج، کتاب الطواسین، طاسین الأزل و الإلتباس، ص190)!

از اینجا دانسته می‌شود که با هیچ یک از موازین اسلامی نمی‌توان حلاج را شخصیّتی بر حق دانست و کسانی که او را شخصیّتی بر حق دانسته‌اند موازین دیگری را به کار گرفته‌اند؛ زیرا دلیل بر حق بودن یک شخصیّت در اسلام نه تعداد کتاب‌های او با اسامی عجیب و دعاوی غریب است و نه معجزات و کرامات نسبت داده شده به او بدون قطعیّت صدور یا دلالت، بل مطابقت گفته‌ها و کرده‌های او با ظاهر کتاب خداوند و سنّت پیامبر در پرتو عقل سلیم است که اگر در کسی وجود نداشته باشد، با هیچ کتاب و معجزه‌ای جبران نمی‌شود؛ خصوصاً با توجّه به اینکه معجزه از سویی با «سحر» و از سوی دیگر با «فتنه» تشابه دارد و وجه تمایز آن، امکان عقلی و شرعی ادّعایی است که با استناد به آن إظهار می‌شود. از این رو، علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی در خطبه‌ای بسیار مهم، از اجابت دعوت دجّالانی که با ادّعای معجزه خود را امامی جز مهدی می‌شمارند بر حذر داشته و فرموده است:

«پس اینک هوشیار باشید؛ زیرا شیطان که پدرتان را از بهشت درآورد، شما را با یک امام نمی‌گذارد تا بر او گرد آیید، بل دجّالانی از ذرّیّه‌ی خود را به میانتان می‌فرستد تا بگویند که ما امامانی برای شما جز مهدی هستیم. پس هنگامی که شما را فرا می‌خوانند و می‌گویند که خواب‌های بسیار دیده‌ایم و روایت‌های درست شنیده‌ایم و نکته‌های نغز گفته‌ایم تا ما را امامی جز مهدی بگیرید، آنان را اجابت نکنید؛ چراکه شما را جز مهدی امامی نیست و آنان لعبت‌های شیطانند که شما را با آنان بازی می‌دهد، تا شما را با آنان سرگرم سازد و از امامتان بازدارد؛ بلکه اگر از آنان معجزاتی شنیدید یا با چشم‌های خود دیدید و گفتند که ما امامی جز مهدی هستیم تا از ما مانند او اطاعت کنید، سخن آنان را نشنوید و بر رویشان خاک بپاشید؛ چراکه خداوند -پروردگارتان- آنان را فتنه‌ای برایتان قرار می‌دهد، تا شما را با آنان بیازماید و ببیند که آیا به عهد او وفا می‌کنید یا آن را می‌شکنید، در حالی که هر کس به عهد او وفا کند، به سود خودش وفا کرده و هر کس عهد او را بشکند، به زیان خودش شکسته و او را عذابی عظیم است. پس به عهد او وفادار مانید و جز مهدی امامی نگیرید، اگرچه سخنان آراسته گویند و کارهای شگفت‌انگیز کنند و شما را بترسانند که اگر به آنان نگروید به عذاب خداوند دچار خواهید شد؛ چراکه سخنان آنان از روی فریب و کارهای آنان از سر جادوست و عذاب خداوند به آنان نزدیک‌تر است؛ هنگامی که ادّعاهای گزاف می‌کنند و روایت‌های نادرست می‌خوانند و خواب‌های پریشان می‌بینند و از ارواح خبیث مدد می‌گیرند و سخنان وسوسه‌انگیز می‌گویند، تا دل‌های سست را بلرزانند و خِرَدهای کم را بلغزانند و به سوی این کفر بکشانند که امامانی از جانب خداوند هستند، در حالی که امامانی از جانب خداوند نیستند و عهد او با آنان نیست. پس زنهار آنان را امام نخوانید؛ چراکه خداوند آنان را امام نخوانده و حجّتی برایشان نازل نکرده است» (گفتار 104).

از اینجا دانسته می‌شود که مخالفت بیشتر عالمان اهل سنّت و حتّی مشایخ صوفیّه (سلمی، طبقات الصوفیّة، ص370؛ سمعانی، الأنساب، ج2، ص292) و نیز بزرگان شیعه مانند اسماعیل بن علی نوبختی (د.311ق)، حسین بن روح نوبختی (د.326ق)، علیّ بن حسین بن بابویه (د.329ق) و محمّد بن محمّد بن نعمان معروف به شیخ مفید (د.413ق) با حلاج بدون دلیل نبوده است و با این وصف، نباید فریب چند شاعر را خورد که او را با خیال‌پردازی‌های صوفیانه‌ی خود به نماد توحید و عشق خداوند تبدیل کرده‌اند؛ چنانکه خداوند فرموده است: «وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ» (شعراء/ 224)؛ «شاعران را گمراهان پیروی می‌کنند»!

قاضی تنوخی (د.384ق) در نشوار المحاضرة و ابن مسکویه (د.421ق) در تجارب الأمم (ج5، ص132) و خطیب بغدادی (د.463ق) در تاریخ بغداد (ج8، ص112) اخبار حلاج را به تفصیل گرد آورده‌اند.

دفتر حفظ و نشر آثار منصور هاشمی خراسانی؛ بخش پاسخگویی به پرسش‌ها
نوشتن پرسش

کاربر گرامی! شما می‌توانید پرسش‌های خود درباره‌ی آثار و اندیشه‌های علامه منصور هاشمی خراسانی را در فرم زیر بنویسید و برای ما ارسال کنید تا در این بخش پاسخ داده شود.

توجّه: ممکن است نام شما به عنوان نویسنده‌ی پرسش در پایگاه نمایش داده شود.
توجّه: از آنجا که پاسخ ما به پست الکترونیک شما ارسال می‌شود و لزوماً بر روی پایگاه قرار نمی‌گیرد، لازم است که آدرس خود را به درستی وارد کنید.
توجّه: لطفاً به نکات زیر توجّه فرمایید:
1 . ممکن است به پرسش شما در پایگاه پاسخ داده شده باشد. از این رو، بهتر است پیش از نوشتن پرسش خود، پرسش‌های مرتبط را مرور یا از امکان جستجو در پایگاه استفاده کنید.
2 . مدّت معمول برای پاسخگویی به هر پرسش، 3 تا 10 روز است.
3 . بهتر است از نوشتن پرسش‌های متعدّد و غیر مرتبط با هم در هر نوبت خودداری کنید؛ چراکه چنین پرسش‌هایی در پایگاه به تفکیک و أحیاناً در مدّتی بیش از مدّت معمول پاسخ داده می‌شوند.
لطفاً کد امنیتی را وارد کنید. بارگذاری مجدد کد امنیتی captcha loading
هر گونه استفاده و برداشت از مطالب این پایگاه با ذکر منبع بلامانع است.