۱ . أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الْبَارِي الْقَنْدَهَارِيُّ، قَالَ: قُلْتُ لِلْمَنْصُورِ: مَتَى يَرْتَدُّ الْمُسْلِمُ؟ قَالَ: إِذَا شَهِدَ عَلَى نَفْسِهِ بِالْكُفْرِ! قُلْتُ: أَرَأَيْتَ الَّذِي يَدْعُو وَلِيًّا أَوْ قَبْرًا أَوْ يَنْذُرُ لِغَيْرِ اللَّهِ وَلَا يَشْهَدُ عَلَى نَفْسِهِ بِالْكُفْرِ؟ قَالَ: لَا يَرْتَدُّ حَتَّى يَشْهَدَ، إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: ﴿شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ﴾[۱]، قُلْتُ: فَإِنْ شَهِدَ فَيُقْتَلُ حَتْمًا أَوْ يُسْتَتَابُ؟ قَالَ: ذَاكَ إِلَى الْإِمَامِ، إِنْ شَاءَ قَتَلَهُ وَإِنْ شَاءَ اسْتَتَابَهُ، قُلْتُ: أَوْ خَلَّدَهُ فِي السِّجْنِ؟ قَالَ: هَذَا اسْتِتَابَةٌ وَقَتْلٌ!
ترجمهی گفتار:
ابو بکر بن عبد الباری قندهاری ما را خبر داد، گفت: به منصور گفتم: مسلمان چه هنگامی مرتد میشود؟ فرمود: هنگامی که بر ضدّ خودش به کفر شهادت دهد! گفتم: نظرتان دربارهی کسی که ولیّی یا قبری را میخواند یا برای غیر خداوند نذر میکند و بر ضدّ خودش به کفر شهادت نمیدهد چیست؟ فرمود: مرتد نمیشود تا آن گاه که (بر ضدّ خودش به کفر) شهادت دهد، هرآینه خداوند میفرماید: «در حالی که بر ضدّ خودشان به کفر شهادت میدهند». گفتم: پس اگر بر ضدّ خودش به کفر شهادت دهد، حتماً کشته میشود یا استتابه میشود؟ فرمود: آن با امام است، اگر بخواهد او را میکشد و اگر بخواهد او را استتابه میکند. گفتم: یا او را تا ابد به زندان میاندازد؟ فرمود: این (هم) استتابه و قتلی است!
۲ . أَخْبَرَنَا عَبْدُ السَّلَامِ بْنُ عَبْدِ الْقَيُّومِ الْبَلْخِيُّ، قَالَ: سَمِعْتُ الْمَنْصُورَ يَقُولُ: تَوْبَةُ الْمُرْتَدِّ أَنْ يُقْتَلَ! أَمَا سَمِعْتَ قَوْلَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَامُ لِقَوْمِهِ: ﴿يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ ۚ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ﴾[۲]؟!
ترجمهی گفتار:
عبد السّلام بن عبد القیّوم بلخی ما را خبر داد، گفت: شنیدم منصور میفرماید: توبهی مرتد آن است که کشته شود! آیا سخن موسی علیه السّلام با قومش را نشنیدهای که (فرمود:) «ای قوم من! هرآینه شما با گوساله گرفتنتان به خودتان ستم کردید، پس به سوی آفریدگارتان توبه کنید و خودتان را بکشید! آن نزد آفریدگارتان برایتان بهتر است، پس توبهیتان را پذیرفت؛ چراکه او توبهپذیری مهربان است»؟!
۳ . أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْهَرَوِيُّ، قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ الْمَنْصُورِ فَدَخَلَ عَلَيْهِ رَجُلٌ وَقَالَ لَهُ: إِنَّ فُلَانًا حَدَّثَنِي أَنَّكَ قُلْتَ لَهُ إِنَّ تَوْبَةَ الْمُرْتَدِّ أَنْ يَقْتُلَ نَفْسَهُ! قَالَ: مَا قُلْتُ لَهُ ذَلِكَ، إِنَّمَا قُلْتُ لَهُ تَوْبَةُ الْمُرْتَدِّ أَنْ يُقْتَلَ وَمَا ذَلِكَ إِلَّا أَنْ يُقَدِّمَ نَفْسَهُ لِلْإِمَامِ فَيَقْتُلَهُ، ثُمَّ قَالَ: لِلْإِمَامِ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُ إِذَا تَابَ وَاعْتَذَرَ، قَالَ الرَّجُلُ: أَيْنَ هَذَا فِي كِتَابِ اللَّهِ؟! قَالَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: ﴿لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ ۚ إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ﴾[۳]، فَدَهِشَ الرَّجُلُ وَقَالَ: سَلَامُ اللَّهِ عَلَيْكَ! مَا رَأَيْتُ أَحَدًا أَعْلَمَ مِنْكَ بِكِتَابِ اللَّهِ!
ترجمهی گفتار:
محمّد بن عبد الرّحمن هروی ما را خبر داد، گفت: نزد منصور بودم که مردی بر او وارد شد و گفت: فلانی من را حدیث کرد که تو به او گفتهای توبهی مرتد آن است که خودش را بکشد! فرمود: من این را به او نگفتم، بل به او گفتم توبهی مرتد آن است که کشته شود و آن جز این نیست که خودش را برای امام پیش آورد پس او را بکشد. سپس فرمود: برای امام است که او را عفو کند هرگاه توبه نماید و عذر آورد. مرد گفت: این در کجای کتاب خداوند است؟! فرمود: آنجا که میفرماید: «عذر نیاورید، شما بعد از ایمانتان کافر شدهاید، اگر برخی از شما را عفو کنیم، برخی دیگر را عذاب میکنیم به سبب اینکه آنان مجرم بودند». پس مرد شگفتزده شد و گفت: سلام خداوند بر تو باد! کسی را از تو به کتاب خداوند عالمتر ندیدهام!
شرح گفتار:
برای خواندن شرحی بر این سه گفتار نورانی، به پرسش و پاسخ ۱۸۶ مراجعه کنید.
