[عدم وجوب اطاعت از حاکمان ظالم]

با این حال، عجیب است که بسیاری از مسلمانان، از سده‌ی نخستین اسلامی، به دنبال حاکمیت یافتن امویان و تحت تأثیر تبلیغات آنان، پیروی از حاکمان ظالمشان را واجب و عقیده‌ی اهل سنّت و جماعت دانسته‌اند و با استناد به برداشتی غلط از چند خبر واحد و معارض با صریح قرآن، اصرار داشته‌اند که سلب حاکمیّت آنان، هر چند مخالفت‌شان با عقل و شرع ظاهر باشد، جایز نیست، در حالی که این مستلزم وجوب مخالفت با عقل و شرع است که محال است؛ با توجّه به اینکه حاکمیّت ظالمان، بدون اطاعت از آنان ممکن نیست، در حالی که آنان به اقتضای ظالم بودنشان، بر خلاف عقل و شرع حکم می‌رانند و با این وصف، وجوب اطاعت از آنان با وجوب اطاعت از عقل و شرع، ضدّیت دارد و قابل جمع نیست. بل روشن است که اطاعت از حاکم ظالم، به اقتضای تضادّ ظلم و عدل، با اطاعت از حاکم عادل که خداوند است، ضدّیت دارد و تبعاً تثبیت حاکمیّت او، مستلزم نفی حاکمیّت عادل یعنی خداوند است و با این وصف، منتسب کردن تشریع آن به خداوند، منتسب کردن تشریع قبیح به اوست که افترای بر او شمرده می‌شود؛ چنانکه فرموده است: ﴿وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا ۗ قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ ۖ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ﴾[۱]؛ «و چون کار زشتی می‌کنند می‌گویند: پدرانمان را بر آن یافتیم و خداوند ما را به آن امر کرده است! بگو بی‌گمان خداوند به کار زشت امر نمی‌کند، پس آیا بر خداوند چیزی می‌گویید که به آن علمی ندارید؟!»؛ چنانکه اهل حدیث، پیروی از حاکم ظالم که کاری زشت است را عقیده‌ی سلف و متعلّق امر خداوند می‌دانند و این عین چیزی است که خداوند آن را بالصّراحه نفی کرده و افترای بر خود شمرده است، تا جایی که شاید اعتقاد به آن بعد از این تصریح، قلب اسلام و خروج از آن باشد.

به علاوه، مسلّم است که غرض خداوند از تشریع، تحقّق عدالت در میان مردم بوده؛ چنانکه فرموده است: ﴿لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ﴾[۲]؛ «هرآینه فرستادگانمان را با روشنی‌ها فرستادیم و به همراهشان کتاب و میزان نازل کردیم تا مردمان به عدالت برخیزند»، در حالی که مسلّماً حاکمیّت ظالمان، مانع از تحقّق عدالت در میان مردم است و با این وصف، تشریع اطاعت و إبقاء آن، ناقض غرض خداوند از تشریع است که تناقض در تشریع او شمرده می‌شود و ممکن نیست؛ چنانکه فرموده است: ﴿أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ ۚ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا﴾[۳]؛