«همانا بدترین جنبندگان نزد خداوند کرها و گنگ‌هایی هستند که عقل را به کار نمی‌بندند» و می‌فرماید: ﴿صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ﴾[۱]؛ «کران و گنگان و کورانند، پس عقل را به کار نمی‌بندند» و می‌فرماید: ﴿وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ﴾[۲]؛ «و ناپاکی را بر کسانی قرار می‌دهد که عقل را به کار نمی‌برند»! این آیات به روشنی دلالت دارند کسانی که حجّیت عقل را انکار و از کاربرد آن دوری می‌کنند، بدترین جنبندگان نزد خداوند و قرین ناپاکی و نادانی هستند؛ بل صراحت این آیات در حجّیت عقل و ضرورت کاربرد آن تا اندازه‌ای است که شاید منکر آن منکر ضروری اسلام و خارج از آن باشد! من بارها از این گروه شنیده‌ام که عقلیّات را مردود می‌شمارند و هر گونه عقلانیت در فهم شریعت را بدعت می‌پندارند و روشن است که اگر بیّنه بر فردی از اینان با این عقیده قائم شود، احکام مرتد یا منافق بر او جریان می‌یابد؛ چراکه اعتبار عقل و وجوب کاربرد آن در شریعت، از ضروریات اسلام است که جاهل به آن معذور نیست.

[شبهات منکران حجّیت عقل]

به نظر می‌رسد آنچه این گروه را به انکار حجّیت عقل واداشته، بیش از هر چیز نامعقول بودن باورهای آنان بوده است؛ چراکه اعتقاد به حجّیت عقل، مستلزم دست برداشتن از این باورهاست و این کاری است که آنان حاضر به انجام آن نیستند. من آنان را دیده‌ام؛ بسیاری از آنان ترجیح می‌دهند که بمیرند تا اینکه دست از باورهای گذشتگانشان بردارند، مانند مشرکان که بنا بر إخبار خداوند از آنان، می‌گویند: ﴿إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُهْتَدُونَ﴾[۳]؛ «ما نیاکان خود را بر آیینی یافته‌ایم و به پیروی از آنان هدایت پیدا کرده‌ایم» و به سخن خدا گوش نمی‌سپارند که می‌فرماید: ﴿أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدَى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آبَاءَكُمْ﴾[۴]؛ «آیا اگر چه برای شما چیزی هدایت‌بخش‌تر از آن آورده باشم که نیاکانتان را بر آن یافته‌اید؟!». بنابراین، اینان با این شیوه در واقع خدا را نمی‌پرستند، بلکه گذشتگان خود را پرستش می‌کنند و این چندان غریب نیست؛ چراکه پرستش نیاکان از کهن‌ترین گونه‌های شرک در جهان است!

البته کسانی که عقل را حجّت نمی‌دانند، به محدود بودن ادراکات آن نظر دارند و می‌پندارند که با این وصف، نمی‌تواند معیار شناخت باشد، در حالی که محدود بودن ادراکات عقل، به معنای غلط بودن آن‌ها نیست و مانع از حجّیت آن نمی‌شود؛ بل به معنای کمتر بودن آن‌ها در مقایسه با ادراکات الهی است که مقتضای مخلوق بودن عقل و محدودیّت ذاتی مخلوق است.