از این رو، همه‌ی پیامبران گذشته و کسانی که از آنان پیروی کردند، مسلمان بودند؛ به این معنا که در برابر اراده‌ی خداوند، تسلیم بودند؛ چنانکه خداوند درباره‌ی ابراهیم فرموده است: ﴿مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ﴾[۱]؛ «ابراهیم یهودی و یا نصرانی نبود، بلکه حق‌گرایی مسلمان بود و از مشرکان نبود» و آن را وصیّت او و یعقوب به فرزندانشان شمرده و فرموده است: ﴿وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ﴾[۲]؛ «و ابراهیم فرزندانش را به آن وصیّت کرد و یعقوب که ای پسران من! بی‌گمان خداوند دین را برای شما برگزید پس نمیرید مگر در حالی که مسلمان هستید» و درباره‌ی خاندان لوط فرموده است: ﴿فَمَا وَجَدْنَا فِيهَا غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ﴾[۳]؛ «پس در آنجا جز خانه‌ای از مسلمانان را نیافتیم» و از زبان پیروان موسی فرموده است: ﴿رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ﴾[۴]؛ «پروردگارا! بر ما صبر را فرو ریز و ما را مسلمان بمیران» و فرموده است: ﴿وَقَالَ مُوسَى يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ﴾[۵]؛ «و موسی گفت ای قوم من! اگر به خداوند ایمان دارید پس بر او توکّل کنید اگر مسلمان هستید» و از قول پیروان سلیمان خبر داده و فرموده است: ﴿وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهَا وَكُنَّا مُسْلِمِينَ﴾[۶]؛ «و پیشتر علم داده شدیم و مسلمان بودیم» و درباره‌ی پیروان عیسی فرموده است: ﴿قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ﴾[۷]؛ «حواریون گفتند ما یاران خدا هستیم به خدا ایمان آوردیم و گواه باش که ما مسلمانیم»!

این به آن معناست که اسلام، همواره و در همه‌ی امّت‌ها، دین خداوند بوده و اختصاصی به این امّت و بعد از ظهور پیامبر خاتم نداشته و هر کس که در برابر خداوند تسلیم بوده، مسلمان بوده است.

دوم؛ مصداق اسلام

حاصل آنکه بر خداوند واجب است انسان را از چیزی که او را به کمال یا زوال می‌رساند، آگاه گرداند تا توانایی رسیدن به کمال و رستگاری از زوال را داشته باشد و در صورت نرسیدن به کمال و درافتادن به زوال، بر او حجّتی نداشته باشد؛ زیرا خداوند به اقتضای کمال خود، عادل است، در حالی که آگاه نکردن انسان از اسباب کمال و زوالش با توجّه به ناتوانی او از آگاهی به آن، با عدالت خداوند منافات دارد و ممکن نیست.