[شناخت مرتد]

با این وصف، تنها کسانی از اسلام خارج شمرده می‌شوند که به خروج خود از اسلام علم دارند و اقرار می‌کنند؛ مانند کسانی که خداوند درباره‌ی آنان فرموده است: ﴿شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ﴾[۱]؛ «در حالی که گواهی دهندگان بر خودشان به کفر هستند» و فرموده است: ﴿وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ﴾[۲]؛ «و بر خودشان گواهی دادند که آنان کافر بودند»! از این رو، کسانی که در عقیده، خود را مسلمان می‌شمارند، اگرچه در عمل برای غیر خداوند سجده کنند، مسلمان شمرده می‌شوند؛ چراکه کفر، به نیّت است و کسی که نیّت آن را ندارد، کافر شمرده نمی‌شود؛ مانند فرشتگان که برای آدم سجده کردند؛ چنانکه خداوند فرموده است: ﴿وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا﴾[۳]؛ «و چون به فرشتگان گفتیم که برای آدم سجده کنید پس سجده کردند» و فرزندان یعقوب که برای یوسف سجده کردند؛ چنانکه خداوند فرموده است: ﴿وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا﴾[۴]؛ «و پدر و مادرش را بر تخت نشاند و برای او به سجده افتادند»!

[شناخت منافق]

بل منافقان نیز که باطنی آکنده از کفر دارند و در آخرت از کافران پست‌ترند، به سبب آنکه خود را مسلمان می‌شمارند، مسلمان شمرده می‌شوند، هر چند در واقع کافرند و شناخت آنان، با توجّه به اقوال و اعمالشان ممکن است؛ چنانکه خداوند فرموده است: ﴿وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ ۚ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمَالَكُمْ﴾[۵]؛ «و هرآینه آنان را در شیوه‌ی گفتار می‌شناسی و خداوند اعمال شما را می‌داند»؛ مانند کسانی که با وجود اقرار به اسلام، سخنانی ناقض مبانی نظری و عملی آن می‌گویند یا در تناقض با آن، اقدامی عمدی انجام می‌دهند؛ چنانکه خداوند درباره‌ی آنان فرموده است: ﴿يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا﴾[۶]؛ «به خداوند سوگند می‌خورند که نگفتند، در حالی که کلمه‌ی کفر را گفتند و پس از اسلامشان کافر شدند و به چیزی همّت گماشتند که دست نیافتند»! این به آن معناست که مدّعی مسلمانی، هرگاه سخنی بگوید که جز از کافر شنیده نمی‌شود یا کاری انجام دهد که جز از کافر سر نمی‌زند، منافق به شمار می‌رود، نه مرتد؛