از اینجا دانسته می‌شود که احترام به اصحاب رسول خدا اگرچه به اقتضای خدماتشان به آن حضرت، کاری خوب و بایسته است، هرگز به معنای نادیده گرفتن بخشی از سخنان خداوند و دروغ گفتن درباره‌ی آنان نیست و روشن است که اعتراف به خطاهای آنان با تکیه بر عقل و شرع، بی‌احترامی به آنان شمرده نمی‌شود؛ بل احترام به عقل و شرع است و بی‌احترامی به آنان، تنها سبّ آنان است که عقلاً و شرعاً کاری زشت و نارواست.

بر این اساس، می‌توان گفت که بسیاری از اصحاب رسول خدا پس از درگذشت آن حضرت، از لحاظ اخلاقی تغییر کردند و خصلت‌های جاهلی خود را جایگزین خصلت‌های اسلامی خود ساختند و به همین دلیل، میان خود اختلاف یافتند و مال و جان و آبروی یکدیگر را حلال شمردند و الگوهای بدآموزی برای نسل‌های پسین اسلامی شدند که آنان را پیشوایان خویش قرار دادند.

به نظر می‌رسد آنچه زمینه‌ی این تبدّل اخلاقی در آنان را فراهم ساخت، از یک سو گسترش فتوحات اسلامی پس از رسول خدا بود که به ارتقاء سطح زندگی دنیایی مسلمانان و آشنایی‌شان با تجمّل ملّت‌های کافر انجامید و از سوی دیگر، حکومت شاهانه‌ی بنی امیّه بود که به رواج دنیاگرایی و خصلت‌های جاهلی دامن زد. این دو عامل نامبارک، افزون بر درگذشت شماری از اصحاب رسول خدا که به اخلاق اسلامی پایبند بودند و از ساده‌زیستی آن حضرت پیروی می‌کردند و نیز رواج فسق و فجور علنی در میان طبقه‌ی حاکم از زمان یزید بن معاویة بن أبی سفیان (د.۶۴ق)، زمینه‌ی سقوط اخلاقی مسلمانان را فراهم ساخت و تقوا را که مهم‌ترین ضامن حرکت آنان در خطّ اسلام و وفاداری‌شان به آرمان‌های رسول خدا بود، کمرنگ ساخت.

هیچ شکّی نیست که تقوا به معنای بر حذر بودن از خداوند و ترس از عقاب او در آخرت، بهترین عامل بازدارنده برای کجروی و کج‌اندیشی مسلمانان است؛ چراکه بر حذر بودن و ترس از عقاب دیگران، طبعاً نمی‌تواند همیشگی باشد و در جایی که دیگران را علم یا قدرتی نیست، بازدارندگی ندارد، ولی بر حذر بودن و ترس از عقاب خداوند، به دلیل علم و قدرت همیشگی او، همواره بازدارنده است؛ چنانکه خداوند فرموده است: ﴿وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى﴾[۱]؛ «و توشه برگیرید که بهترین توشه تقواست» و فرموده است: ﴿وَلِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِكَ خَيْرٌ﴾[۲]؛ «و پوشش تقوا آن بهتر است»!