■ دانشجو: چه ارتباطی میان حکومت و تأمین این نیاز وجود داشته است؟ اساساً چرا مردم به دنبال حکومت‌ها رفته‌اند؟

● استاد: سؤال خوبی است. گفتیم که عدالت «تأمین همه‌ی نیازهای انسان به نحوی است که تأمین هیچ یک، با تأمین دیگری تعارض نیابد» و «فعلیّت همه‌ی استعدادهایی است که در فرد فرد مردم به گونه‌ای متفاوت وجود دارد و برای هر یک از آن‌ها حق ایجاد می‌کند». اکنون باید بگوییم که حقّ هر فرد در ارتباط با حقّ افراد دیگر، «تکلیف» را به وجود می‌آورد[۱]. به این معنا که تأمین هر یک از نیازهای فرد، هم‌چنان‌که نباید با تأمین نیازهای دیگرِ فرد تعارض یابد، نباید با تأمین نیازهای فردِ دیگر تعارض پیدا کند و عدالت برای هیچ فردی نمی‌تواند با ظلم به فرد دیگر به دست آید. این‌جاست که می‌توان گفت: از بطن نیاز به عدالت، نیاز به حکومت متولّد می‌شود؛ چون وقتی نیازهای هر فرد باید به گونه‌ای تأمین شود که مانع تأمین نیازهای فرد دیگر نشود، نیاز به نیرویی است که بر هر دو فرد، «إشراف» و «سلطه» داشته باشد تا ارتباط آن دو با یکدیگر را تنظیم کند و آن نیرو همانا حکومت است.