حروف مقطّعه در آغاز برخی از سوره‌های قرآن به چه معناست؟ برخی فکر می‌کنند که این حروف از رازهای قرآن هستند و هیچ راهی برای فهمیدن آن‌ها وجود ندارد. برخی دیگر هم فکر می‌کنند که این حروف، رمزی برای کلمات هستند؛ مثلاً حرف «ن» برای «نور» و حرف «ق» برای «قدیر» و «حم» برای «حمید و مجید». نظر علامه منصور هاشمی خراسانی در این باره چیست؟

چیزی در قرآن نیست که راهی برای فهمیدن آن وجود نداشته باشد؛ چراکه قرآن، ﴿كِتَابٌ مُبِينٌ﴾[۱]؛ «کتابی روشنگر» است و «روشنگر» به معنای چیزی واضح و بدون ابهام است. به علاوه، خداوند قرآن را برای همه‌ی مردم نازل کرده و آن را برای یادگیری آنان آسان نموده و در آن هیچ پیچیدگی‌ای قرار نداده؛ چنانکه فرموده است: ﴿هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ﴾[۲]؛ «این بیانی برای همه‌ی مردم است» و فرموده است: ﴿هَذَا بَصَائِرُ لِلنَّاسِ﴾[۳]؛ «این مایه‌ی بصیرتی برای همه‌ی مردم است» و فرموده است: ﴿هَذَا بَلَاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ﴾[۴]؛ «این پیامی برای همه‌ی مردم است و برای اینکه با آن بیمناک شوند» و فرموده است: ﴿فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ﴾[۵]؛ «پس هرآینه آن را به زبان تو آسان کردیم باشد که آنان متذکّر شوند» و فرموده است: ﴿وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ﴾[۶]؛ «و بی‌گمان قرآن را برای یاد گرفتن آسان کردیم؛ پس آیا یادگیرنده‌ای هست؟!» و فرموده است: ﴿الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجًا﴾[۷]؛ «ستایش برای خدایی است که بر بنده‌اش کتاب را نازل کرد و در آن هیچ پیچیدگی‌ای قرار نداد». به علاوه، خطاب قرار دادن مردم با کلامی که راهی برای فهمیدن آن ندارند، لغو است و لغو از خداوند سر نمی‌زند؛ چنانکه از اهل بیت روایت شده است: «مَا كَانَ اللَّهُ لِيُخَاطِبَ خَلْقَهُ بِمَا لَا يَعْلَمُونَ»[۸]؛ «خداوند هیچ گاه خلقش را با کلامی که نمی‌فهمند خطاب نمی‌کند» و با این وصف، اگر خداوند می‌خواست رازی را با پیامبرش در میان بگذارد، آن را در کتابی که برای همه‌ی مردم نازل کرده است قرار نمی‌داد؛ چراکه این نقض غرض است. این دلایل همگی نشان می‌دهند که قرآن تماماً برای مردم قابل فهم است و چیزی در آن نیست که راهی برای فهمیدنش نداشته باشند؛ همچنانکه نشان می‌دهد تفسیر حروف و کلمات قرآن به نحوی که برای اهل لغت شناخته نیست، تفسیر به رأی محسوب می‌شود، در حالی که از پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت شده است که فرمود: «مَنْ قَالَ فِي الْقُرْآنِ بِرَأْيِهِ فَأَصَابَ فَقَدْ أَخْطَأَ»[۹]؛ «هر کس قرآن را با رأی خود تفسیر کند، حتّی اگر درست بگوید، خطا کرده است» و فرمود: «مَنْ قَالَ فِي الْقُرْآنِ بِرَأْيِهِ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ»[۱۰]؛ «هر کس با رأی خود درباره‌ی قرآن چیزی بگوید، باید جای خود را در آتش مهیّا کند». این به خاطر آن است که چنین کاری، نسبت دادن چیزی به خداوند بدون علم است که افتراء بر او محسوب می‌شود و خداوند به شدّت از آن نهی کرده و فرموده است: ﴿أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ﴾[۱۱]؛ «آیا به خداوند چیزی را نسبت می‌دهید که به آن علمی ندارید؟!» و فرموده است: ﴿إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ﴾[۱۲]؛ «کسانی که بر خداوند افترا می‌بندند، رستگار نمی‌شوند».

پس از روشن شدن این نکته، باید بدانید که حروف مقطّعه معنای خاصّی نزد اهل لغت ندارند و مثلاً اهل لغت نگفته‌اند که «ن» به معنای «نور» و «ق» به معنای «قدیر» و «حم» به معنای «حمید و مجید» است و از این رو، می‌توان گفت که این حروف هیچ معنای خاصّی ندارند و تبعاً همه‌ی تفاسیر باطنی و رمزگرایانه از این حروف، مبتنی بر ظنون و اوهام باطل و بی‌اساس هستند؛ چنانکه ابن عربی (د.۵۴۳ق) در چیزی که از او نقل شده به آن اقرار کرده و گفته است: «مِنَ الْبَاطِلِ عِلْمُ الْحُرُوفِ الْمُقَطَّعَةِ فِي أَوَائِلِ السُّوَرِ، وَقَدْ تَحَصَّلَ لِي فِيهَا عِشْرُونَ قَوْلًا وَأَزْيَدُ، وَلَا أَعْرِفُ أَحَدًا يَحْكُمُ عَلَيْهَا بِعِلْمٍ، وَلَا يَصِلُ مِنْهَا إِلَى فَهْمٍ»[۱۳]؛ «یکی از کارهای باطل، معناتراشی برای حروف مقطّعه در اوایل سوره‌ها است و من بیست نظر و بیشتر درباره‌ى آن پیدا کرده‌ام، ولی هیچ کس را نمی‌شناسم که از روی علم نظری داده باشد یا به فهم خاصّی رسیده باشد» و این سخن درستی است، ولی به معنای بی‌فایده بودن حروف مقطّعه نیست؛ چراکه از خداوند هیچ حرف بی‌فایده‌ای صادر نمی‌شود و فواید حروف مقطّعه نزد علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی موارد زیر است:

۱ . آزمودن صدا توسّط فرشته پیش از اینکه وحی سوره را آغاز کند و این فایده‌ی لطیفی است که حضرت علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی آن را آشکار ساخته است؛ چنانکه یکی از یاران او ما را خبر داد، گفت:

«قُلْتُ لِلْمَنْصُورِ: مَا يُرِيدُ اللَّهُ بِقَوْلِهِ: الف لام ميم؟! قَالَ: ذَلِكَ كَقَوْلِ أَحَدِكُمْ إِذَا يَتَكَلَّمُ بِالْمِجْهَارِ، فَيَقُولُ قَبْلَ أَنْ يَتَكَلَّمَ: الْوَاحِدُ، الِاثْنَانِ، الثَّلَاثَةُ، لِيَعْلَمَ أَنَّ الصَّوْتَ بَالِغٌ، وَلِيَنْصُتَ السَّامِعُ، قُلْتُ: إِنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّهُ سِرٌّ أَسَرَّهُ اللَّهُ إِلَى النَّبِيِّ، قَالَ: لَوْ كَانَ سِرًّا لَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ، أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ لِلنَّاسِ؟! ثُمَّ قَالَ: مَا مِنْ شَيْءٍ أَنْزَلَ اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا وَهُوَ بَيَانٌ لِلنَّاسِ، إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: ﴿هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ﴾[۱۴]»[۱۵]؛ «به منصور گفتم: مراد خداوند از اینکه فرموده الف لام میم چیست؟! فرمود: آن مانند سخن یکی از شماست هنگامی که با بلندگو سخن می‌گوید، پس پیش از آنکه سخن خود را آغاز کند می‌گوید: یک دو سه، تا بداند که صدا می‌رسد و تا شنونده سکوت (و توجّه) کند. گفتم: آن‌ها می‌گویند آن رازی است که خداوند با پیامبرش در میان گذاشته است! فرمود: اگر راز بود خداوند آن را در قرآن نازل نمی‌کرد. آیا نمی‌دانند که قرآن برای همه‌ی مردم نازل شده است؟! سپس فرمود: هیچ چیزی از آنچه خداوند در قرآن نازل کرده نیست مگر اینکه بیانی برای همه‌ی مردم است. خداوند بلندمرتبه می‌فرماید: ”این بیانی برای همه‌ی مردم و هدایت و پندی برای پرهیزکاران است“».

۲ . جلب توجّه پیامبر و آماده کردن او برای دریافت وحی در مواقعی که مشغول کاری بوده و این فایده‌ای است که برخی از عالمان و محقّقان نیز به آن اشاره کرده‌اند؛ چنانکه از حوفی (د.۴۳۰ق) نقل شده است: «الْقَوْلُ بِأَنَّهَا تَنْبِيهَاتٌ جَيِّدٌ؛ لِأَنَّ الْقُرْآنَ كَلَامٌ عَزِيزٌ وَفَوَائِدُهُ عَزِيزَةٌ، فَيَنْبَغِي أَنْ يَرِدَ عَلَى سَمْعٍ مُتَنَبِّهٍ، فَكَانَ مِنَ الْجَائِزِ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ قَدْ عَلِمَ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ كَوْنَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ فِي عَالَمِ الْبَشَرِ مَشْغُولًا، فَأَمَرَ جِبْرِيلَ بِأَنْ يَقُولَ عِنْدَ نُزُولِهِ: ”الم“ وَ”الر“ وَ”حم“ لِيَسْمَعَ النَّبِيُّ صَوْتَ جِبْرِيلَ، فَيُقْبِلَ عَلَيْهِ وَيُصْغِيَ إِلَيْهِ، وَإِنَّمَا لَمْ تُسْتَعْمَلِ الْكَلِمَاتُ الْمَشْهُورَةُ فِي التَّنْبِيهِ كَأَلَا وَأَمَا لِأَنَّهَا مِنَ الْأَلْفَاظِ الَّتِي يَتَعَارَفُهَا النَّاسُ فِي كَلَامِهِمْ، وَالْقُرْآنُ كَلَامٌ لَا يُشْبِهُ الْكَلَامَ، فَنَاسَبَ أَنْ يُؤْتَى فِيهِ بِأَلْفَاظِ تَنْبِيهٍ لَمْ تُعْهَدْ لِتَكُونَ أَبْلَغَ فِي قَرْعِ سَمْعِهِ»[۱۶]؛ «این نظر که حروف مقطّعه برای جلب توجّه (پیامبر) بوده، نظر خوبی است؛ چراکه قرآن کلام خاصّی است و فواید خاصّی هم دارد و تبعاً می‌بایست به گوشی آماده برسد. از این رو، ممکن است خداوند در برخی اوقات دانسته باشد که پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم در عالم بشر مشغول کاری است، پس جبرئیل را امر کرده باشد که به هنگام نزول خود بگوید: ”الم“ و ”الر“ و ”حم“ تا پیامبر آوای جبرئیل را بشنود و به او روی آورد و گوش بسپارد و به این دلیل از کلمات مشهور تنبیه مانند ألا و أما استفاده نشده است که آن‌ها الفاظی متعارف در میان مردم هستند و قرآن کلامی است که به کلام مردم شبیه نیست، پس مناسب است که برای تنبیه از الفاظی نامعهود استفاده کند تا در جلب توجّه پیامبر مؤثرتر باشد».

۳ . جلب توجّه مردم، برای اینکه پیش از آغاز تلاوت، سکوت کنند و گوش بسپارند؛ خصوصاً با توجّه به اینکه کافران در هنگام نزول قرآن سر و صدا می‌کردند و لغو می‌گفتند و گوش نمی‌سپردند؛ چنانکه خداوند از آن خبر داده و فرموده است: ﴿وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ﴾[۱۷]؛ «و کسانی که کافر شدند گفتند: به این قرآن گوش نسپارید و در خلال آن لغو گویید، باشد که غالب شوید». پس چون این حروف را می‌شنیدند، از روی شگفتی سکوت می‌کردند و گوش می‌سپردند و چه بسا این سکوت و گوش سپردن به هدایت آنان منجر می‌شد؛ چنانکه خداوند فرموده است: ﴿وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ﴾[۱۸]؛ «هرگاه قرآن قرائت می‌شود، به آن گوش بسپارید و سکوت کنید باشد که مورد رحمت قرار گیرید».

۴ . جلب توجّه مردم به این نکته که قرآنی که اگر همه‌ی انس و جن جمع شوند، نمی‌توانند شبیه آن را بیاورند، هر چند برخی به برخی دیگر یاری رسانند، از همین حروف ساده و عادی ترکیب یافته است که خود می‌شناسند و به کار می‌برند.

این‌ها چهار فایده و کارکردی هستند که حضرت علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی برای حروف مقطّعه در ابتدای سوره‌ها می‌داند. به علاوه، در خبر یکی از یارانش آمده است: «سَأَلْتُ الْمَنْصُورَ عَنِ الْحُرُوفِ الْمُقَطَّعَةِ فِي الْقُرْآنِ، فَقَالَ: أَصْوَاتٌ مِنَ الْمَلَكُوتِ سَمِعَهَا النَّبِيُّ قَبْلَ انْتِظَامِ الْوَحْيِ»[۱۹]؛ «از منصور درباره‌ی حروف مقطّعه در قرآن پرسیدم، پس فرمود: صداهایی از ملکوت بود که پیامبر پیش از انتظام وحی می‌شنید» و ظاهر آن است که این به برخی از چهار فایده یا همه‌ی آن‌ها بازمی‌گردد، ولی احتمال دارد که وجه پنجمی باشد؛ به این معنا که گاهی وحی در آغاز خود، صداهای مختلفی مانند صدای هجی کردن حروف داشته است و این امر عجیبی نیست؛ زیرا روایت شده است که از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم درباره‌ى کیفیّت نزول وحی بر او پرسیدند، پس فرمود: «يَأْتِينِي أَحْيَانًا لَهُ صَلْصَلَةٌ كَصَلْصَلَةِ الْجَرَسِ، فَيَنْفَصِمُ عَنِّي وَقَدْ وَعَيْتُ، وَذَلِكَ أَشَدُّهُ عَلَيَّ، وَيَأْتِينِي أَحْيَانًا فِي صُورَةِ رَجُلٍ، فَيُكَلِّمُنِي كَلَامًا، فَأَعِي مَا يَقُولُ»[۲۰]؛ «گاه در حالی بر من نازل می‌شود که صدایی مانند صدای زنگ دارد، سپس قطع می‌شود در حالی که آن را حفظ کرده‌ام و آن سخت‌ترین حالت وحی بر من است و گاه (فرشته‌ی وحی) در چهره‌ی مردی ظاهر می‌شود و با من سخن می‌گوید، پس سخنانش را حفظ می‌کنم» و از عبد الله بن مسعود روایت شده است: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ الْوَحْيُ يَسْمَعُ لَهُ صَوْتًا كَأَنَّهُ سِلْسِلَةٌ عَلَى صَفْوَانَ»[۲۱]؛ «رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم وقتی وحی بر او نازل می‌شد، از آن صدایی مانند صدای حرکت زنجیر بر روی سنگ سخت می‌شنید» و در روایت ابو هریره آمده است: «لِقَوْلِهِ صَوْتٌ كَصَوْتِ السِّلْسِلَةِ عَلَى الصَّفَا»[۲۲]؛ «برای وحی صدایی مانند صدای زنجیر بر روی سنگ سخت است» و ظاهر آن است که این حالت در آغاز وحی و پیش از شکل‌گیری و نظم یافتن کلام بوده است، والله اعلم.