نویسنده‌ی پرسش: مصطفی حسینی تاریخ پرسش: 1396/5/31

لطفاً بفرمایید اگر بعد از مسح سر، انگشتان دست خشک شود، جهت مسح پا چه باید کرد؟

پاسخ به پرسش شماره: 6 تاریخ پاسخ به پرسش: 1396/6/8

همان طور که در کتاب «بازگشت به اسلام» (ص261) تبیین شده، خداوند در کتاب خود به مسح سرها و پاها پس از شستن روی‌ها و دست‌ها در وضو امر کرده و فرموده است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ ۚ» (مائده/ 6)؛ «ای کسانی که ایمان آوردید! هرگاه به نماز بر می‌خیزید، روی‌هاتان و دست‌هاتان تا آرنج‌ها را بشویید و بر سرهاتان و پاهاتان تا دو برآمدگی مسح کنید» و مسح در لغت به معنای کشیدن دست بر روی چیزی است و به معنای شستن آن نیست؛ با توجّه به اینکه شستن آن به معنای کشیدن دست بر روی آن همراه با ریختن آب است و با این وصف، ریختن آب بر روی سرها و پاها در وضو جایز نیست؛ چراکه شستن آن‌ها محسوب می‌شود، در حالی که خداوند به مسح آن‌ها امر کرده است، نه شستن آن‌ها و این قول اهل بیت و قول ابن عبّاس، انس بن مالک، عروة بن زبیر، حسن بصری، عکرمه، شعبی و بسیاری از فقیهان است (بنگرید به: عبد الرزاق، المصنّف، ج1، ص18؛ ابن أبی شیبه، المصنّف، ج1، ص30؛ نسائی، السنن الکبری، ج1، ص90؛ طبری، جامع البیان، ج6، ص175؛ ثعلبی، الکشف و البیان، ج4، ص28؛ ابن شاهین، ناسخ الحدیث و منسوخه، ص221) و از آن لازم می‌آید که برای مسح بر روی سرها و پاها آب جدیدی گرفته نشود، بلکه به آب باقی مانده بر روی دست‌ها بسنده شود.

آری، اگر کسی دست خود را در آب قرار دهد و سپس بر روی سرها و پاها مسح کند، ظاهر این است که اشکالی ندارد؛ چراکه آن با توجّه به نریختن آب بر روی سرها و پاها، شستن آن‌ها محسوب نمی‌شود و تبعاً بر خلاف امر خداوند نیست و این یکی از دو روایت رسیده از اهل بیت است (بنگرید به: طوسی، الإستبصار، ج1، ص59)؛ چنانکه یکی از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«قُلْتُ لِلْمَنْصُورِ: إِنِّي رَجُلٌ کَثِیرُ الشَّعْرِ وَ إِنِّي إِذا أَغْسِلُ وَجْهِي وَ یَدِي لا أُبْقِي لِلْمَسْحِ شَیْئاً، فَقالَ: أَدْخِلْ یَدَكَ فِي الْماءِ ثُمَّ امْسَحْ وَ لا تَقُلْ هٰکَذا -وَ قَبَضَ یَدَهُ»؛ «به منصور گفتم: من مردی پرمو هستم و هرگاه روی خود و دست خود را می‌شویم چیزی را برای مسح باقی نمی‌گذارم، پس فرمود: دست خود را در آب داخل کن و سپس مسح کن و این طور نکن -و دست خود را مشت کرد».

همچنانکه یکی دیگر از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«قُلْتُ لِلْمَنْصُورِ: أَمْسَحُ بِنَداوَةِ یَدِي؟ قالَ: نَعَمْ، قُلْتُ: فِإِنْ لَمْ یَکُنْ فِي یَدِي نَداوَةٌ؟ قالَ: تَضَعُ یَدَكَ فِي الْماءِ ثُمَّ تَمْسَحُ وَ لا تَغْتَرِفُ بِیَدِكَ، قُلْتُ: إِنَّهُمْ یَقُولُونَ یَأْخُذُ مِنْ لِحْیَتِهِ أَوْ مِنْ حاجِبَیْهِ أَوْ مِنْ أَشْفارِ عَیْنَیْهِ، قالَ: ذٰلِكَ لِمَنْ نَسِيَ الْمَسْحَ حَتّیٰ دَخَلَ فِي الصَّلاةِ»؛ «به منصور گفتم: با تری دستم مسح کنم؟ فرمود: آری، گفتم: پس اگر در دستم تری نباشد؟ فرمود: دستت را در آب می‌گذاری و مسح می‌کنی و با دستت (آب را) بر نمی‌داری، گفتم: آن‌ها می‌گویند که از ریشش یا از ابروهایش یا از مژه‌هایش بر می‌گیرد، فرمود: آن برای کسی است که مسح را فراموش کرد تا آن گاه که به نماز وارد شد».

بنابراین، بهتر است که مسح سرها و پاها با آب باقی مانده بر دست‌ها انجام شود، ولی اگر آب باقی مانده بر دست‌ها کافی نبود، باید دست‌ها را بدون مشت کردن در آب داخل کرد تا به اندازه‌ی کافی تر شوند و سپس مسح را انجام داد؛ مگر اینکه کسی مسح را فراموش کرده و پس از تکبیرة الإحرام به یاد آورده باشد که تا پیش از رکوع می‌تواند از آب باقی مانده بر ریشش یا ابروهایش یا مژه‌هایش بر گیرد و مسح را انجام دهد ان شاء الله.

تعلیق شماره: 1 نویسنده‌ی تعلیق: رحمان تاریخ تعلیق: 1397/5/17

در مورد وضو، شستن یا مسح عضوی که خیس یا مرطوب باشد اشکال دارد؟

پاسخ به تعلیق: 1 تاریخ پاسخ به تعلیق: 1397/5/26

شستن عضو خیس در وضو با ریختن آب جدید بر روی آن، اشکالی ندارد؛ زیرا این کار شستن آن در وضو محسوب می‌شود که امتثال امر خداوند است. همچنین، مسح کردن عضو خیس هرگاه شستن آن در وضو محسوب نشود، اشکالی ندارد و این هنگامی است که آب در وضو بر روی آن ریخته نشود؛ چراکه هرگاه پیش از وضو بر روی آن ریخته شده باشد، مسح کردن آن در وضو شستن آن در وضو محسوب نمی‌شود و تبعاً مخالفت با امر خداوند نیست؛ خصوصاً با توجّه به مبنای علامه حفظه الله تعالی که مسح کردن با آب جدید را جایز دانسته و با توجّه به اینکه شستن سر و پاها پیش از وضو مباح است و وجوب خشک کردن آن‌ها برای وضو تکلیف مضاعفی است که به امر مستقلّی نیاز دارد، در حالی که امر مستقلّی برای آن موجود نیست و اصل برائت ذمّه از آن است. بنابراین، اگر محلّ مسح در حین وضو خشک باشد، خیس کردن آن برای مسح جایز نیست، ولی اگر خیس باشد، مسح کردن آن اشکالی ندارد؛ چراکه برای مسح خیس نشده است و این مستفاد از برخی روایات اهل بیت است که شستن پا پیش از مسح را جایز دانسته‌اند، بدون اینکه از ضرورت خشک کردن آن برای مسح سخنی به میان آورند؛ مانند صحیحه‌ی زراره که در آن آمده است: «قالَ لِي: لَوْ أَنَّكَ تَوَضَّأْتَ فَجَعَلْتَ مَسْحَ الرِّجْلِ غَسْلاً ثُمَّ أَضْمَرْتَ أَنَّ ذٰلِكَ مِنَ الْمَفْرُوضِ لَمْ يَكُنْ ذٰلِكَ بِوُضُوءٍ، ثُمَّ قالَ: ابْدَأْ بِالْمَسْحِ عَلَى الرِّجْلَيْنِ فَإِنْ بَدا لَكَ غَسْلٌ فَغَسَلْتَهُ فَامْسَحْ بَعْدَهُ لِيَكُونَ آخِرُ ذٰلِكَ الْمَفْرُوضَ» (کلینی، الکافی، ج3، ص31؛ طوسی، الإستبصار، ج1، ص65؛ همو، تهذیب الأحکام، ج1، ص93)؛ «به من فرمود: اگر وضو بگیری و پا را به جای مسح بشویی و سپس نیّت کنی که این کار واجب است آن وضو نمی‌شود، سپس فرمود: ابتدا بر روی پاها مسح کن، پس اگر خواستی که بشویی و آن را شستی، بعد از آن مسح کن تا آخرش واجب باشد».