نویسنده: عماد فضلی

تاریخ انتشار: ۱۴۰۴/۱۲/۱۵

کدام دسته از بیماران می‌توانند در ماه رمضان روزه نگیرند؟ تکلیف کسی که مطمئن نیست روزه گرفتن برای او ضرر دارد یا نه، چیست؟

خداوند پس از تشریع روزه در ماه رمضان فرموده است: ﴿فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ﴾[۱]؛ «پس هر کس از شما بیمار یا در سفری بود، به تعداد از روزهایی دیگر (روزه بگیرد)» و با این وصف، شکّی نیست که روزه گرفتن برای بیمار واجب نیست و قدر متیقّن از بیمار، بلکه ظاهر از آن، بیماری است که روزه گرفتن برای او ضرر دارد؛ به این صورت که بر شدّت یا مدّت بیماری او می‌افزاید؛ چه یقیناً و چه احتمالاً؛ با این تفاوت که اگر یقین داشته باشد روزه گرفتن برای او ضرر دارد، نباید روزه بگیرد و روزه‌ی او صحیح نیست، بلکه معصیت به شمار می‌رود و باید در روزی دیگر بعد از بهبودی قضا شود، ولی اگر احتمال بدهد که روزه گرفتن برای او ضرر دارد و یقین نداشته باشد، مختار است که روزه بگیرد یا نگیرد. پس اگر بگیرد، روزه‌ی او صحیح است؛ زیرا یقین نداشته است که برای او ضرر دارد و اگر نگیرد، باکی بر او نیست؛ زیرا احتمال می‌داده است که روزه برایش ضرر داشته باشد و این فتوای علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی است؛ چنانکه یکی از یارانش ما را خبر داد، گفت:

«سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَرِيضِ مَتَى يُفْطِرُ الصَّوْمَ، فَقَالَ: إِذَا خَافَ ضَرَرًا فَلَهُ أَنْ يُفْطِرَ، قُلْتُ: وَمَا الضَّرَرُ؟ قَالَ: شِدَّةُ الْمَرَضِ أَوْ مُدَّتُهُ، قُلْتُ: إِنَّهُ لَا يَعْلَمُ أَيَضُرُّهُ الصَّوْمُ أَمْ لَا، فَقَالَ: إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ لَا يَضُرُّهُ فَلْيَصُمْ، وَإِذَا عَلِمَ أَنَّهُ يَضُرُّهُ فَلْيُفْطِرْ، وَإِذَا لَمْ يَعْلَمْ فَلَهُ أَنْ يَصُومَ أَوْ يُفْطِرَ، قُلْتُ: أَرَأَيْتَ إِنْ صَامَ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ يَضُرُّهُ؟ قَالَ: إِنَّهُ إِذًا لَمِنَ الْعُصَاةِ، فَيَسْتَغْفِرُ وَيَقْضِي»؛ «از او درباره‌ی بیمار پرسیدم که چه وقت روزه‌اش را افطار می‌کند، پس فرمود: هر وقت ترسید که برایش ضرری داشته باشد، می‌تواند افطار کند، گفتم: مقصود از ضرر چیست؟ فرمود: شدّت بیماری یا مدّت آن، گفتم: او نمی‌داند که روزه برایش ضرر دارد یا نه، پس فرمود: هرگاه بداند که برایش ضرر ندارد، باید روزه بگیرد و هرگاه بداند که برایش ضرر دارد، باید افطار کند و هرگاه نداند (که برایش ضرر دارد یا نه)، می‌تواند روزه بگیرد یا افطار کند، گفتم: اگر روزه بگیرد در حالی که می‌داند برایش ضرر دارد چه می‌شود؟ فرمود: او آن هنگام از نافرمانان است، پس استغفار می‌کند و قضا به جا می‌آورد».