چهار شنبه 5 تیر (سرطان) 1398 هجری شمسی برابر با 22 شوال 1440 هجری قمری
     
منصور هاشمی خراسانی
* کتاب شریف «هندسه‌ی عدالت» اثری ارزشمند از علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی منتشر شد. * پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی به زبان عربی راه‌اندازی شد. * نرم‌افزار «نسیم رحمت» حاوی نسخه‌ی آفلاین پایگاه اطّلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی منتشر شد. * کتاب شریف «مناهج الرّسول صلّی الله علیه و آله و سلّم» حاوی مجموعه‌ی گفتارهای نورانی علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی در ابواب «مقدّمات»، «عقاید»، «اخلاق» و «احکام» منتشر شد. * کتاب شریف «الکلم الطّیّب» حاوی نامه‌های حکمت‌آموز حضرت علامه منصور هاشمی خراسانی منتشر شد.
loading

خواندن پرسش و پاسخ

   
موضوع اصلی:

احکام

شماره‌ی پرسش: 14 کد پرسش: 387
موضوع فرعی:

احکام روزه و اعتکاف

نویسنده‌ی پرسش: رضا تاریخ پرسش: 1397/2/30

همسرم یکسال به دلیل بارداری و دو سال به دلیل شیر دادن به بچه روزه نگرفت. سوالم این است که آیا باید روزه‌های ماه رمضان آخر را قضا کند یا همه روزه‌ها را؟ اگر کسی مریض باشد چطور؟ لازم است روزه‌های رمضان آخر را قضا کند یا همه رمضان‌ها را؟

پاسخ به پرسش شماره: 14 تاریخ پاسخ به پرسش: 1397/3/6

پاسخ به این پرسش فرع بر معنایی است که از آیه‌ی 184 سوره‌ی بقره برداشت می‌شود. در این آیه، تکلیف کسانی که در ماه رمضان مریض یا مسافر هستند روشن شده و آمده است: «أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ ۚ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۚ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ۖ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ ۚ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ ۖ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»؛ «(روزه در) روزهایی معدود (بر شما واجب شد)، پس هر کس از شما مریض یا در سفری بود، به تعداد از روزهایی دیگر (روزه بگیرد) و بر کسانی که توان آن را می‌یابند غذا دادن به یک مسکین فدیه است، پس هر کس خیری را اختیار کند آن برای او بهتر است و اینکه روزه بگیرید برایتان بهتر است اگر بدانید». بنا بر این آیه، اختلافی نیست که هر کس در روزهای ماه رمضان مریض یا مسافر بود، می‌تواند در روزهایی دیگر روزه بگیرد، ولی اگر در روزهایی دیگر روزه نگیرد تا آنکه ماه رمضان دیگر برسد، در اینکه تکلیف او چیست میان عالمان مسلمان اختلاف است و این ناشی از اختلاف آنان درباره‌ی معنای فقره‌ای است که می‌فرماید: «وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ۖ»؛ «و بر کسانی که توان آن را می‌یابند غذا دادن به یک مسکین فدیه است»؛ چراکه بیشتر آنان با برداشتی غریب مدّعی شده‌اند که مراد از «الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ»؛ «کسانی که توان آن را می‌یابند» در این فقره، «الَّذِينَ لا يُطِيقُونَهُ»؛ «کسانی که توان آن را نمی‌یابند» است؛ با این توجیه که در غیر این صورت، وجوب روزه نسخ و به استحباب تبدیل می‌شود؛ زیرا ظاهر این فقره آن است که هر کس توان روزه را در خود می‌یابد می‌تواند روزه نگیرد و به جای آن غذای یک مسکین را فدیه دهد، در حالی که این بر خلاف آیه‌ی قبل است که می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» (بقره/ 183)؛ «ای کسانی که ایمان آوردید! روزه بر شما واجب شد، همان طور که بر کسانی که پیش از شما بودند واجب شد، باشد که شما امان یابید» و از این رو، مراد از آن نمی‌تواند ظاهر آن باشد، بلکه مراد از آن نقیض آن است؛ مانند جایی که می‌فرماید: «يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا ۗ» (نساء/ 176)؛ «خداوند برایتان تبیین می‌کند تا (مبادا) گمراه شوید» و با این وصف، مراد از این فقره آن است که هر کس به سبب عذری مانند کهولت سن یا بیماری مستدام توان روزه گرفتن در ماه رمضان و روزهایی دیگر را ندارد، باید به ازای هر روز غذای یک مسکین را فدیه بدهد، ولی روشن است که حمل آیه بر نقیض آن آخرین تأویل ممکن است و جز به ضرورت جایز نیست، بلکه اگر بابش گشوده شود، چیزی از قرآن باقی نمی‌ماند. از این رو، گروهی دیگر از عالمان مسلمان ظاهر این فقره را پذیرفته‌اند، ولی آن را منسوخ دانسته‌اند؛ با این توجیه که هر چند ظاهر آن بر اختیاری بودن روزه دلالت دارد، فقره‌ی «فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ۖ» (بقره/ 185)؛ «پس هر کس از شما ماه رمضان را دریابد (یا در آن حاضر باشد) باید آن را روزه بگیرد» در آیه‌ی بعد، ناسخ آن محسوب می‌شود، در حالی که آیه‌ی بعد ادامه‌ی آیه‌ی قبل و در مقام تعیین «أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ ۚ»؛ «روزهایی معدود» است و با این وصف، نمی‌تواند ناسخ آن باشد؛ چراکه وجود فاصله‌ی زمانی کافی میان نزول آیه‌ی ناسخ و نزول آیه‌ی منسوخ تا حدّی که عمل به آیه‌ی منسوخ ممکن باشد، ضروری است؛ وگرنه نزول آیه‌ی منسوخ بیهوده بوده است؛ فارغ از آنکه حمل بر نسخ نیز مانند حمل بر نقیض، بهترین تأویل ممکن نیست و تنها در صورت عدم امکان جمع، روا داشته می‌شود. از این رو، شماری از قرآنیان به این سو گراییده‌اند که روزه در اسلام اختیاری است و مستحب محسوب می‌شود، در حالی که آیه‌ی قبل و بعد صریح در وجوب روزه‌اند و از این رو، وجوب روزه در اسلام از مسلّمات است، تا حدّی که انکار آن ارتداد به شمار رفته است.

از اینجا دانسته می‌شود که عالمان مسلمان، درباره‌ی معنای این فقره سرگردان شده‌اند، ولی حق آن است که معنای این فقره ابهام چندانی ندارد؛ چراکه موضوع آن اصلاً روزه در «أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ ۚ» نیست، بلکه روزه در «أَيَّامٍ أُخَرَ» است. به عبارت دیگر، این فقره در مقام بیان حکم روزه در ماه رمضان نیست تا با وجوب آن در آیه‌ی قبل و بعد منافات داشته باشد و حمل بر نقیض یا نسخ شود، بل در مقام بیان حکم روزه در روزهایی دیگر است که در فقره‌ی قبل، تکلیف مریض و مسافر دانسته شده است. با این وصف، عجیب است که عالمان مسلمان، فقره‌ی قبل را نادیده گرفته‌اند و از روی آن به فقره‌ی قبل‌تر پریده‌اند؛ با توجّه به اینکه آیه مشتمل بر سه فقره است: فقره‌ی اول «أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ ۚ»؛ «روزهایی معدود» که روزهای ماه رمضان است و به آیه‌ی قبل درباره‌ی وجوب روزه باز می‌گردد و فقره‌ی دوم «فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۚ»؛ «پس هر کس از شما مریض یا در سفری بود، به تعداد از روزهایی دیگر (روزه بگیرد)» که درباره‌ی قضاء روزه‌ی ماه رمضان است و فقره‌ی سوم «وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ۖ»؛ «و بر کسانی که توان آن را می‌یابند غذا دادن به یک مسکین فدیه است» که طبیعتاً به فقره‌ی قبل از خود یعنی قضاء روزه‌ی ماه رمضان باز می‌گردد و ارتباطی با فقره‌ی اول یعنی روزه‌ی ماه رمضان ندارد و از این رو، ظاهر در آن است که هر کس در روزهایی دیگر بعد از ماه رمضان توان قضاء روزه‌ی ماه رمضان را دارد، می‌تواند به جای قضاء روزه‌ی ماه رمضان، غذای یک مسکین را فدیه دهد، هر چند قضاء روزه‌ی ماه رمضان برای او بهتر است؛ چنانکه فرموده است: «فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ ۚ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ ۖ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»؛ «پس هر کس خیری را اختیار کند آن برای او بهتر است و اینکه روزه بگیرید برایتان بهتر است اگر بدانید» و با این وصف، چیزی که بنا بر این فقره اختیاری و مستحب است، روزه‌ی ماه رمضان نیست، بل قضاء روزه‌ی ماه رمضان برای کسی است که در ماه رمضان به سبب بیماری یا سفر روزه نگرفته است و این تخفیفی از جانب خداوند برای معذوران و تأکیدی بر مزیّت و خصوصیّت ماه رمضان محسوب می‌شود.

بنابراین، کسانی که در ماه رمضان به سبب بیماری یا سفر روزه نگرفته‌اند، هرگاه بعد از ماه رمضان توان روزه را می‌یابند، می‌توانند بابت هر روز، غذای یک مسکین را فدیه بدهند و روزه نگیرند؛ جز آنکه اگر روزه بگیرند برایشان بهتر است، ولی کسانی که به سبب بیماری یا سفر روزه نگرفته‌اند، هرگاه بعد از ماه رمضان توان روزه را نمی‌یابند، مکلّف به دادن فدیه نیستند و قضاء هم بر آنان واجب نیست و این از حکمت‌های خاصّ علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی است؛ چنانکه یکی از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«سَمِعْتُ الْمَنْصُورَ یَقُولُ: إِنَّما مَثَلِي فِيکُمْ کَمَثَلِ الشَّمْعِ فِي الظُّلْمَةِ یَسْتَضِيءُ بِهِ مَنْ وَلَجَها، قُلْتُ: جُعِلْتُ فِداكَ ما أَرادَ اللّهُ مِنْ قَوْلِهِ: <أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ ۚ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۚ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ۖ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ ۚ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ ۖ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ>؟ قالَ: کُتِبَ عَلَیْکُمْ أَنْ تَصُومُوا أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ وَ هِيَ شَهْرُ رَمَضانَ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَ أَنْ یَصُومُوا عِدَّةً مِنْ أَیّامٍ أُخَرَ إِذا أَرادُوا أَن لا یَصُومُوها فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ مِنْ أَنْ تَفْدُوا إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»؛ «شنیدم منصور می‌فرماید: جز این نیست که مثل من در میان شما مثل شمع در میان تاریکی است، هر کس بدانجا درآید از آن روشنی می‌یابد، گفتم: فدایت شوم مراد خداوند چیست از اینکه می‌فرماید: <روزهایی معدود، پس هر کس از شما مریض یا در سفری بود، به تعداد از روزهایی دیگر و بر کسانی که توان آن را می‌یابند غذا دادن به یک مسکین فدیه است، پس هر کس خیری را اختیار کند آن برای او بهتر است و اینکه روزه بگیرید برایتان بهتر است اگر بدانید>؟ فرمود: بر شما واجب شد که در روزهایی معدود روزه بگیرید و آن ماه رمضان است، پس هر کس از شما مریض یا در سفری بود، به تعداد از روزهایی دیگر و بر کسانی که توان آن را می‌یابند که از روزهایی دیگر روزه بگیرند هرگاه بخواهند که در آن‌ها روزه نگیرند غذا دادن به یک مسکین فدیه است، پس هر کس خیری را اختیار کند آن برای او بهتر است و اینکه روزه بگیرید برایتان بهتر است از اینکه فدیه بدهید اگر بدانید».

همچنانکه یکی دیگر از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«قُلْتُ لِلْمَنْصُورِ: إِنَّ أَبِي شَیْخٌ فانٍ لا یُطِیقُ الصِّیامَ أَعَلَیْهِ الْفِدْیَةُ؟ قالَ: إِنَّما فَرَضَ اللّهُ الْفِدْیَةَ عَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَ الصِّیامَ بَعْدَ شَهْرِ رَمَضانَ فَلا یَصُومُونَ حَتّیٰ یَبْلُغَهُمْ شَهْرُ رَمَضانَ الآخَرُ وَ لَمْ یَفْرُضْ عَلَی الَّذِینَ لا یُطِیقُونَهُ شَیْئاً»؛ «به منصور گفتم: پدر من پیرمردی فرتوت است که توان روزه را ندارد، آیا بر او فدیه واجب است؟ فرمود: خداوند فدیه را بر کسانی واجب کرده است که بعد از ماه رمضان توان روزه را دارند، ولی روزه نمی‌گیرند تا اینکه ماه رمضان دیگر به آن‌ها می‌رسد و بر کسانی که توان آن را ندارند چیزی را واجب نکرده است».

همچنانکه یکی دیگر از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«سَأَلْتُ الْمَنْصُورَ عَنْ قَوْلِ اللّهِ تَعالیٰ: <وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ>، فَقالَ: لَیْسَ عَلَی الَّذِینَ لا یُطِیقُونَهُ شَيْءٌ، قُلْتُ: لِماذا؟ قالَ: لِأَنَّ الْفِدْیَةَ إِذا تُرِکَتْ وَجَبَ الصِّیامُ وَ إِنَّما یَجِبُ عَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ»؛ «از منصور درباره‌ی سخن خداوند بلندمرتبه پرسیدم که می‌فرماید: <و بر کسانی که توان آن را می‌یابند فدیه است>، پس فرمود: بر کسانی که توان آن را نمی‌یابند چیزی نیست، گفتم: برای چه؟ فرمود: برای اینکه فدیه هرگاه ترک شود روزه واجب می‌شود و تنها بر کسانی واجب تواند شد که توان آن را می‌یابند».

با این حال، غذا دادن به مسکین برای کسانی که توان قضاء روزه را ندارند، مستحبّ و روزه گرفتن برای کسانی که توان قضاء روزه را دارند، أحوط است؛ خصوصاً با توجّه به روایات واحد رسیده از اهل بیت که ظاهر در وجوب آن هستند، هر چند نظر به تعارضشان با ظاهر کتاب خداوند، می‌توانند حمل بر استحباب شوند.

دفتر حفظ و نشر آثار منصور هاشمی خراسانی؛ بخش پاسخگویی به پرسش‌ها
تعلیق شماره: 1
نویسنده‌ی تعلیق: محسن
تاریخ تعلیق: 1397/3/25

حضرت علامه در یکی از گفتارهای بالا فرموده است: «خداوند فدیه را بر کسانی واجب کرده است که بعد از ماه رمضان توان روزه را دارند، ولی روزه نمی‌گیرند تا اینکه ماه رمضان دیگر به آن‌ها می‌رسد» و در کتاب بازگشت به اسلام هم فرموده است: «اگر به رغم توانایی، در ماه‌های دیگر تا ماه رمضان بعدی روزه نگیرد، بر عهده‌ی اوست که به جای هر روز، طعام یک مسکین را فدیه دهد». آیا ظاهر این گفتارها، وجوب قضاء روزه تا قبل ماه رمضان بعدی برای کسی که توان آن را دارد نیست؟ برداشت من این است که ایشان قضاء روزه ماه رمضان را واجب می‌دانند نه مستحب و معتقدند که اگر تا ماه رمضان بعدی انجام نشود، باید کفّاره داده شود و آن بابت هر روز، طعام یک مسکین است.

پاسخ به تعلیق: 1 تاریخ پاسخ به تعلیق: 1397/3/30

«فدیه» به معنای «کفّاره» نیست و با آن تفاوت دارد. فدیه از ریشه‌ی «فدا» می‌آید و به معنای کاری با مؤونه‌ی کمتر است که به جای کاری با مؤونه‌ی بیشتر انجام می‌شود تا از آن معاف کند؛ مانند غرامتی که اسیر جنگی به مسلمانان می‌پردازد تا جان او را ببخشند و او را آزاد کنند؛ چنانکه خداوند فرموده است: «وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَىٰ تُفَادُوهُمْ» (بقره/ 85)؛ «و اگر به عنوان اسیر نزد شما آیند برایشان فدیه می‌دهید (و آزادشان می‌کنید)» و فرموده است: «فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً» (محمّد/ 4)؛ «پس بند (اسیران) را محکم کنید، آن گاه یا منّت گذارید (و بدون فدیه آزادشان کنید) و یا فدیه بگیرید». بنابراین، فدیه برای تبدیل کردن تکلیف سخت‌تر به تکلیف آسان‌تر پیش از امتثال یا عدم امتثال آن پرداخت می‌شود، در حالی که کفّاره پس از عدم امتثال تکلیف برای جبران کردن و پوشاندن گناه پرداخت می‌شود و تکلیف سخت‌تر را به تکلیف آسان‌تر تبدیل نمی‌کند، بلکه غالباً از خود تکلیف سخت‌تر است؛ مانند کفّاره‌ی خوردن یک روز روزه که روزه‌ی دو ماه پی در پی است. از اینجا دانسته می‌شود که طعام یک مسکین، برای برداشتن وجوب قضاء یک روز روزه‌ی ماه رمضان است، نه جبران کردن و پوشاندن ترک آن؛ چراکه خداوند آن را فدیه نامیده است، نه کفّاره و با این وصف، قضاء روزه‌ی ماه رمضان برای کسی که به سبب بیماری یا سفر در آن روزه نگرفته، مستحب یا به تعبیر دقیق‌تر «واجب تخییری» است؛ چراکه او مکلّف است قضاء روزه‌ی ماه رمضان را بگیرد یا به جای هر روز از آن، طعام یک مسکین را فدیه دهد و این چیزی است که از گفتار اول و سوم علامه در بالا دانسته می‌شود.

با این حال، احتیاط واجب آن است که در صورت استطاعت، قضاء روزه‌ی ماه رمضان پیش از ماه رمضان بعدی گرفته شود، نه به دلیل اینکه آیه‌ی 184 سوره‌ی بقره می‌تواند بر وجوب تعیینی آن دلالت داشته باشد، بلکه به دلیل روایات و به دلیل اینکه آیه‌ی بعد، بر وجوب روزه‌ی ماه رمضان و وجوب قضاء آن تأکید فرموده، ولی دیگر از تخییر و فدیه‌ی مذکور در آیه‌ی قبل سخنی به میان نیاورده، آنجا که فرموده است: «فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ۖ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۗ» (بقره/ 185)؛ «پس هر کس از شما ماه (رمضان) را دریافت، باید آن را روزه بگیرد و هر کس بیمار یا در سفری بود به تعداد از روزهایی دیگر» و این شبیه به تعمیم حکم بعد از تخصیص آن و تداعی کننده‌ی نسخ است.

حاصل آنکه ظاهر آیه‌ی 184 سوره‌ی بقره، تخییر مکلّف میان قضاء روزه‌ی ماه رمضان و پرداخت فدیه است و ظاهر گفتار اول و سوم علامه در بالا نیز همین است، ولی احتیاط واجب با توجّه به آیه‌ی 185 سوره‌ی بقره و برخی روایات، قضاء روزه‌ی ماه رمضان تا پیش از ماه رمضان بعدی و سپس پرداخت فدیه در صورت فوت آن است که از گفتار دوم علامه در بالا و گفتار او در کتاب «بازگشت به اسلام» (ص266) برداشت می‌شود.

دفتر حفظ و نشر آثار منصور هاشمی خراسانی؛ بخش پاسخگویی به پرسش‌ها
هم‌رسانی
این مطلب را با دوستان خود به اشتراک گذارید.
رایانامه
تلگرام
فیسبوک
توییتر
نوشتن پرسش
کاربر گرامی! شما می‌توانید پرسش‌های خود درباره‌ی آثار و اندیشه‌های علامه منصور هاشمی خراسانی را در فرم زیر بنویسید و برای ما ارسال کنید تا در این بخش پاسخ داده شود.
توجّه: ممکن است نام شما به عنوان نویسنده‌ی پرسش در پایگاه نمایش داده شود.
توجّه: از آنجا که پاسخ ما به پست الکترونیک شما ارسال می‌شود و لزوماً بر روی پایگاه قرار نمی‌گیرد، لازم است که آدرس خود را به درستی وارد کنید.
توجّه: لطفاً به نکات زیر توجّه فرمایید:
1 . ممکن است به پرسش شما در پایگاه پاسخ داده شده باشد. از این رو، بهتر است پیش از نوشتن پرسش خود، پرسش‌های مرتبط را مرور یا از امکان جستجو در پایگاه استفاده کنید.
2 . مدّت معمول برای پاسخگویی به هر پرسش، 3 تا 10 روز است.
3 . بهتر است از نوشتن پرسش‌های متعدّد و غیر مرتبط با هم در هر نوبت خودداری کنید؛ چراکه چنین پرسش‌هایی در پایگاه به تفکیک و أحیاناً در مدّتی بیش از مدّت معمول پاسخ داده می‌شوند.
* لطفاً کد امنیتی را وارد کنید. Captcha loading
دانلود مجموعه‌ی پرسش‌ها و پاسخ‌ها
نام کتاب: مجموعه‌ی پرسش‌ها و پاسخ‌ها منتشر شده در پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی
جلد: یکم؛ مقدّمات/ دوم؛ عقاید/ سوم؛ اخلاق
ناشر: دفتر حفظ و نشر آثار منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی
نسخه: یکم
زمان انتشار: دی (جدی) 1397 هجری شمسی/ اسفند (حوت) 1397 هجری شمسی/ فروردین (حمل) 1398 هجری شمسی
مکان انتشار: بلخ؛ افغانستان
هرگونه استفاده و برداشت از مطالب این پایگاه با ذکر منبع بلامانع است.
×
آیا مایلید در خبرنامه‌ی پایگاه عضو شوید؟