چهار شنبه 20 آذر (قوس) 1398 هجری شمسی برابر با 14 ربیع الثانی 1441 هجری قمری
     
منصور هاشمی خراسانی
* امکان مطالعه‌ی آنلاین با قابلیت جستجو در متن و عکس‌برداری از صفحات، به بخش «کتاب‌ها» افزوده شد. * کتاب شریف «سبل السّلام» حاوی مجموعه‌ی نامه‌ها و گفتارهای فارسی حضرت علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی منتشر شد. * کتاب شریف «هندسه‌ی عدالت» اثری ارزشمند از علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی منتشر شد. * نرم‌افزار «نسیم رحمت» حاوی نسخه‌ی آفلاین پایگاه اطّلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی منتشر شد. * کتاب شریف «مناهج الرّسول صلّی الله علیه و آله و سلّم» حاوی مجموعه‌ی گفتارهای نورانی علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی در ابواب «مقدّمات»، «عقاید»، «اخلاق» و «احکام» منتشر شد. * کتاب شریف «الکلم الطّیّب» حاوی نامه‌های حکمت‌آموز حضرت علامه منصور هاشمی خراسانی منتشر شد.
loading

خواندن پرسش و پاسخ

   
موضوع اصلی:

احکام

شماره‌ی پرسش: 14 کد پرسش: 387
موضوع فرعی:

احکام روزه و اعتکاف

نویسنده‌ی پرسش: رضا تاریخ پرسش: 1397/2/30

همسرم یکسال به دلیل بارداری و دو سال به دلیل شیر دادن به بچه روزه نگرفت. سوالم این است که آیا باید روزه‌های ماه رمضان آخر را قضا کند یا همه روزه‌ها را؟ اگر کسی مریض باشد چطور؟ لازم است روزه‌های رمضان آخر را قضا کند یا همه رمضان‌ها را؟

پاسخ به پرسش شماره: 14 تاریخ پاسخ به پرسش: 1397/3/6

پاسخ به این پرسش فرع بر معنایی است که از آیه‌ی 184 سوره‌ی بقره برداشت می‌شود. در این آیه، تکلیف کسانی که در ماه رمضان مریض یا مسافر هستند روشن شده و آمده است: «أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ ۚ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۚ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ۖ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ ۚ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ ۖ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»؛ «(روزه در) روزهایی معیّن (بر شما واجب شد)، پس هر کس از شما مریض یا در سفری بود، به تعداد از روزهایی دیگر (روزه بگیرد) و بر کسانی که توان آن را می‌یابند غذا دادن به یک مسکین فدیه است، پس هر کس خیری را اختیار کند آن برای او بهتر است و اینکه روزه بگیرید برایتان بهتر است اگر بدانید». بنا بر این آیه، اختلافی نیست که هر کس در روزهای ماه رمضان مریض یا مسافر بود، می‌تواند در روزهایی دیگر روزه بگیرد، ولی اگر در روزهایی دیگر روزه نگیرد تا آنکه ماه رمضان دیگر برسد، در اینکه تکلیف او چیست میان عالمان مسلمان اختلاف است و این ناشی از اختلاف آنان درباره‌ی معنای فقره‌ای است که می‌فرماید: «وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ۖ»؛ «و بر کسانی که توان آن را می‌یابند غذا دادن به یک مسکین فدیه است»؛ چراکه بیشتر آنان با برداشتی غریب مدّعی شده‌اند که مراد از «الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ»؛ «کسانی که توان آن را می‌یابند» در این فقره، «الَّذِينَ لا يُطِيقُونَهُ»؛ «کسانی که توان آن را نمی‌یابند» است؛ با این توجیه که در غیر این صورت، وجوب روزه نسخ و به استحباب تبدیل می‌شود؛ زیرا ظاهر این فقره آن است که هر کس توان روزه را در خود می‌یابد می‌تواند روزه نگیرد و به جای آن غذای یک مسکین را فدیه دهد، در حالی که این بر خلاف آیه‌ی قبل است که می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» (بقره/ 183)؛ «ای کسانی که ایمان آوردید! روزه بر شما واجب شد، همان طور که بر کسانی که پیش از شما بودند واجب شد، باشد که شما امان یابید» و از این رو، مراد از آن نمی‌تواند ظاهر آن باشد، بلکه مراد از آن ضدّ آن است؛ مانند جایی که می‌فرماید: «يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا ۗ» (نساء/ 176)؛ «خداوند برایتان تبیین می‌کند تا (مبادا) گمراه شوید» و با این وصف، مراد از این فقره آن است که هر کس به سبب عذری مانند کهولت سن یا بیماری مستدام توان روزه گرفتن در ماه رمضان و روزهایی دیگر را ندارد، باید به ازای هر روز غذای یک مسکین را فدیه بدهد، ولی روشن است که حمل آیه بر ضدّ آن آخرین تأویل ممکن است و جز به ضرورت جایز نیست، بلکه اگر بابش گشوده شود، چیزی از قرآن باقی نمی‌ماند. از این رو، گروهی دیگر از عالمان مسلمان ظاهر این فقره را پذیرفته‌اند، ولی آن را منسوخ دانسته‌اند؛ با این توجیه که هر چند ظاهر آن بر اختیاری بودن روزه دلالت دارد، فقره‌ی «فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ۖ» (بقره/ 185)؛ «پس هر کس از شما ماه رمضان را دریابد (یا در آن حاضر باشد) باید آن را روزه بگیرد» در آیه‌ی بعد، ناسخ آن محسوب می‌شود، در حالی که آیه‌ی بعد ادامه‌ی آیه‌ی قبل و در مقام تعیین «أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ ۚ»؛ «روزهایی معیّن» است و با این وصف، نمی‌تواند ناسخ آن باشد؛ چراکه وجود فاصله‌ی زمانی کافی میان نزول آیه‌ی ناسخ و نزول آیه‌ی منسوخ تا حدّی که عمل به آیه‌ی منسوخ ممکن باشد، ضروری است؛ وگرنه نزول آیه‌ی منسوخ بیهوده بوده است؛ فارغ از آنکه حمل بر نسخ نیز مانند حمل بر ضدّ، بهترین تأویل ممکن نیست و تنها در صورت عدم امکان جمع، روا داشته می‌شود. از این رو، شماری از قرآنیان به این سو گراییده‌اند که روزه در اسلام اختیاری است و مستحب محسوب می‌شود، در حالی که آیه‌ی قبل و بعد صریح در وجوب روزه‌اند و از این رو، وجوب روزه در اسلام از مسلّمات است، تا حدّی که انکار آن ارتداد به شمار رفته است.

از اینجا دانسته می‌شود که عالمان مسلمان، درباره‌ی معنای این فقره سرگردان شده‌اند، ولی حق آن است که معنای این فقره ابهام چندانی ندارد؛ چراکه موضوع آن اصلاً روزه در «أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ ۚ» نیست، بلکه روزه در «أَيَّامٍ أُخَرَ» است. به عبارت دیگر، این فقره در مقام بیان حکم روزه در ماه رمضان نیست تا با وجوب آن در آیه‌ی قبل و بعد منافات داشته باشد و حمل بر ضدّ یا نسخ شود، بل در مقام بیان حکم روزه در روزهایی دیگر است که در فقره‌ی قبل، تکلیف مریض و مسافر دانسته شده است. با این وصف، عجیب است که عالمان مسلمان، فقره‌ی قبل را نادیده گرفته‌اند و از روی آن به فقره‌ی قبل‌تر پریده‌اند؛ با توجّه به اینکه آیه مشتمل بر سه فقره است: فقره‌ی اول «أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ ۚ»؛ «روزهایی معیّن» که روزهای ماه رمضان است و به آیه‌ی قبل درباره‌ی وجوب روزه باز می‌گردد و فقره‌ی دوم «فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۚ»؛ «پس هر کس از شما مریض یا در سفری بود، به تعداد از روزهایی دیگر (روزه بگیرد)» که درباره‌ی قضاء روزه‌ی ماه رمضان است و فقره‌ی سوم «وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ۖ»؛ «و بر کسانی که توان آن را می‌یابند غذا دادن به یک مسکین فدیه است» که طبیعتاً به فقره‌ی قبل از خود یعنی قضاء روزه‌ی ماه رمضان باز می‌گردد و ارتباطی با فقره‌ی اول یعنی روزه‌ی ماه رمضان ندارد و از این رو، ظاهر در آن است که هر کس در روزهایی دیگر بعد از ماه رمضان توان قضاء روزه‌ی ماه رمضان را دارد، می‌تواند به جای قضاء روزه‌ی ماه رمضان، غذای یک مسکین را فدیه دهد، هر چند قضاء روزه‌ی ماه رمضان برای او بهتر است؛ چنانکه فرموده است: «فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ ۚ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ ۖ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»؛ «پس هر کس خیری را اختیار کند آن برای او بهتر است و اینکه روزه بگیرید برایتان بهتر است اگر بدانید» و با این وصف، چیزی که بنا بر این فقره اختیاری و مستحب است، روزه‌ی ماه رمضان نیست، بل قضاء روزه‌ی ماه رمضان برای کسی است که در ماه رمضان به سبب بیماری یا سفر روزه نگرفته است و این تخفیفی از جانب خداوند برای معذوران و تأکیدی بر مزیّت و خصوصیّت ماه رمضان محسوب می‌شود.

بنابراین، کسانی که در ماه رمضان به سبب بیماری یا سفر روزه نگرفته‌اند، هرگاه بعد از ماه رمضان توان روزه را می‌یابند، می‌توانند بابت هر روز، غذای یک مسکین را فدیه بدهند و روزه نگیرند؛ جز آنکه اگر روزه بگیرند برایشان بهتر است، ولی کسانی که به سبب بیماری یا سفر روزه نگرفته‌اند، هرگاه بعد از ماه رمضان توان روزه را نمی‌یابند، مکلّف به دادن فدیه نیستند و قضاء هم بر آنان واجب نیست و این از حکمت‌های خاصّ علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی است؛ چنانکه یکی از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«سَمِعْتُ الْمَنْصُورَ یَقُولُ: إِنَّما مَثَلِي فِيکُمْ کَمَثَلِ الشَّمْعِ فِي الظُّلْمَةِ یَسْتَضِيءُ بِهِ مَنْ وَلَجَها، قُلْتُ: جُعِلْتُ فِداكَ ما أَرادَ اللّهُ مِنْ قَوْلِهِ: <أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ ۚ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۚ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ۖ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ ۚ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ ۖ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ>؟ قالَ: کُتِبَ عَلَیْکُمْ أَنْ تَصُومُوا أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ وَ هِيَ شَهْرُ رَمَضانَ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَ أَنْ یَصُومُوا عِدَّةً مِنْ أَیّامٍ أُخَرَ إِذا أَرادُوا أَن لا یَصُومُوها فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ مِنْ أَنْ تَفْدُوا إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»؛ «شنیدم منصور می‌فرماید: جز این نیست که مثل من در میان شما مثل شمع در میان تاریکی است، هر کس بدانجا درآید از آن روشنی می‌یابد، گفتم: فدایت شوم مراد خداوند چیست از اینکه می‌فرماید: <روزهایی معیّن، پس هر کس از شما مریض یا در سفری بود، به تعداد از روزهایی دیگر و بر کسانی که توان آن را می‌یابند غذا دادن به یک مسکین فدیه است، پس هر کس خیری را اختیار کند آن برای او بهتر است و اینکه روزه بگیرید برایتان بهتر است اگر بدانید>؟ فرمود: بر شما واجب شد که در روزهایی معیّن روزه بگیرید و آن ماه رمضان است، پس هر کس از شما مریض یا در سفری بود، به تعداد از روزهایی دیگر و بر کسانی که توان آن را می‌یابند که از روزهایی دیگر روزه بگیرند هرگاه بخواهند که در آن‌ها روزه نگیرند غذا دادن به یک مسکین فدیه است، پس هر کس خیری را اختیار کند آن برای او بهتر است و اینکه روزه بگیرید برایتان بهتر است از اینکه فدیه بدهید اگر بدانید».

همچنانکه یکی دیگر از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«سَأَلْتُ الْمَنْصُورَ عَنْ قَوْلِ اللّهِ تَعالیٰ: <وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ>، فَقالَ: لَیْسَ عَلَی الَّذِینَ لا یُطِیقُونَهُ شَيْءٌ، قُلْتُ: لِماذا؟ قالَ: لِأَنَّ الْفِدْیَةَ إِذا تُرِکَتْ وَجَبَ الصِّیامُ وَ إِنَّما یَجِبُ عَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ»؛ «از منصور درباره‌ی سخن خداوند بلندمرتبه پرسیدم که می‌فرماید: <و بر کسانی که توان آن را می‌یابند فدیه است>، پس فرمود: بر کسانی که توان آن را نمی‌یابند چیزی نیست، گفتم: برای چه؟ فرمود: برای اینکه فدیه هرگاه ترک شود روزه واجب می‌شود و تنها بر کسانی واجب تواند شد که توان آن را می‌یابند».

آری، هرگاه کسانی که در ماه رمضان به سبب بیماری یا سفر روزه نگرفته‌اند، بعد از ماه رمضان توان روزه را بیابند، ولی نه روزه بگیرند و نه فدیه دهند، تا آن گاه که ماه رمضان دیگر برسد، مستحبّ است که میان آن دو جمع کنند؛ به دلیل روایات رسیده از اهل بیت؛ مانند صحیحه‌ی محمّد بن مسلم که در آن آمده است: «سَأَلْتُهُمَا عَلَیْهِمَا السَّلامُ عَنْ رَجُلٍ مَرِضَ فَلَمْ يَصُمْ حَتَّى أَدْرَكَهُ رَمَضَانٌ آخَرُ فَقَالا: إِنْ كَانَ بَرَأَ ثُمَّ تَوَانَى قَبْلَ أَنْ يُدْرِكَهُ رَمَضَانُ الآخَرِ صَامَ الَّذِي أَدْرَكَهُ وتَصَدَّقَ عَنْ كُلِّ يَوْمٍ بِمُدٍّ مِنْ طَعَامٍ عَلَى مِسْكِينٍ وعَلَيْه قَضَاؤُهُ وإِنْ كَانَ لَمْ يَزَلْ مَرِيضاً حَتَّى أَدْرَكَهُ رَمَضَانٌ آخَرُ صَامَ الَّذِي أَدْرَكَهُ وتَصَدَّقَ عَنِ الأَوَّلِ لِكُلِّ يَوْمٍ مُدّاً عَلَى مِسْكِينٍ ولَيْسَ عَلَيْه قَضَاؤُهُ» (کلینی، الکافی، ج4، ص119؛ طوسی، تهذیب الأحکام، ج4، ص250)؛ «از ابو جعفر باقر و ابو عبد الله صادق علیهما السلام درباره‌ی کسی پرسیدم که بیمار شده، پس روزه نگرفته تا اینکه ماه رمضان دیگر رسیده است، پس فرمودند: اگر بهبودی یافته ولی پیش از رسیدن ماه رمضان دیگر کوتاهی کرده است، ماه رمضانی که رسیده است را روزه می‌گیرد و بابت هر روز از ماه رمضان گذشته، یک مُد طعام به مسکین می‌دهد و قضاء آن هم بر عهده‌ی اوست و اگر پیوسته بیمار بوده تا اینکه ماه رمضان دیگر رسیده است، بابت هر روز از ماه رمضان گذشته، یک مُد طعام به مسکین می‌دهد و دیگر قضاء آن بر عهده‌ی او نیست» و این مراد علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی از گفتاری است که یکی از یارانمان ما را از آن خبر داد، گفت:

«قُلْتُ لِلْمَنْصُورِ: إِنَّ أَبِي شَیْخٌ فانٍ لا یُطِیقُ الصِّیامَ أَعَلَیْهِ الْفِدْیَةُ؟ قالَ: إِنَّما فَرَضَ اللّهُ الْفِدْیَةَ عَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَ الصِّیامَ بَعْدَ شَهْرِ رَمَضانَ فَلا یَصُومُونَ حَتّیٰ یَبْلُغَهُمْ شَهْرُ رَمَضانَ الآخَرُ وَ لَمْ یَفْرُضْ عَلَی الَّذِینَ لا یُطِیقُونَهُ شَیْئاً»؛ «به منصور گفتم: پدر من پیرمردی فرتوت است که توان روزه را ندارد، آیا بر او فدیه واجب است؟ فرمود: خداوند فدیه را بر کسانی واجب کرده است که بعد از ماه رمضان توان روزه را دارند، ولی روزه نمی‌گیرند تا اینکه ماه رمضان دیگر به آن‌ها می‌رسد و بر کسانی که توان آن را ندارند چیزی را واجب نکرده است».

با این حال، إطعام مسکین برای کسانی که توان قضاء روزه را ندارند، مستحبّ است؛ همچنانکه احتیاط برای کسانی که توان قضاء روزه را دارند این است که قضاء آن را به جای آورند و به إطعام مسکین بسنده نکنند؛ نه صرفاً به دلیل روایات رسیده از اهل بیت که ظاهر در وجوب قضاء روزه هستند، بل به دلیل احتمال نسخ در آیه‌ی پسین که فرموده است: «فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ۖ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۗ» (بقره/ 185)؛ «پس هر کس از شما ماه (رمضان) را دریافت، باید آن را روزه بگیرد و هر کس بیمار یا در سفری بود به تعداد از روزهایی دیگر»، با توجّه به اینکه از تخییر و فدیه‌ی مذکور در آیه‌ی پیشین سخنی به میان نیاورده است.

دفتر حفظ و نشر آثار منصور هاشمی خراسانی؛ بخش پاسخگویی به پرسش‌ها
هم‌رسانی
این مطلب را با دوستان خود به اشتراک گذارید.
رایانامه
تلگرام
فیسبوک
توییتر
نوشتن پرسش
کاربر گرامی! شما می‌توانید پرسش‌های خود درباره‌ی آثار و اندیشه‌های علامه منصور هاشمی خراسانی را در فرم زیر بنویسید و برای ما ارسال کنید تا در این بخش پاسخ داده شود.
توجّه: ممکن است نام شما به عنوان نویسنده‌ی پرسش در پایگاه نمایش داده شود.
توجّه: از آنجا که پاسخ ما به پست الکترونیک شما ارسال می‌شود و لزوماً بر روی پایگاه قرار نمی‌گیرد، لازم است که آدرس خود را به درستی وارد کنید.
توجّه: لطفاً به نکات زیر توجّه فرمایید:
1 . ممکن است به پرسش شما در پایگاه پاسخ داده شده باشد. از این رو، بهتر است پیش از نوشتن پرسش خود، پرسش‌های مرتبط را مرور یا از امکان جستجو در پایگاه استفاده کنید.
2 . مدّت معمول برای پاسخگویی به هر پرسش، 3 تا 10 روز است.
3 . بهتر است از نوشتن پرسش‌های متعدّد و غیر مرتبط با هم در هر نوبت خودداری کنید؛ چراکه چنین پرسش‌هایی در پایگاه به تفکیک و أحیاناً در مدّتی بیش از مدّت معمول پاسخ داده می‌شوند.
* لطفاً کد امنیتی را وارد کنید. Captcha loading
دانلود مجموعه‌ی پرسش‌ها و پاسخ‌ها
نام کتاب: مجموعه‌ی پرسش‌ها و پاسخ‌ها منتشر شده در پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی
جلد: یکم؛ مقدّمات/ دوم؛ عقاید/ سوم؛ اخلاق/ چهارم؛ احکام
ناشر: دفتر حفظ و نشر آثار منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی
نسخه: یکم
زمان انتشار: دی (جدی) 1397 هجری شمسی/ اسفند (حوت) 1397 هجری شمسی/ فروردین (حمل) 1398 هجری شمسی/ تیر (سرطان) 1398 هجری شمسی
مکان انتشار: بلخ؛ افغانستان
هرگونه استفاده و برداشت از مطالب این پایگاه با ذکر منبع بلامانع است.
×
آیا مایلید در خبرنامه‌ی پایگاه عضو شوید؟