یک شنبه 24 شهریور (سنبله) 1398 هجری شمسی برابر با 15 محرّم 1441 هجری قمری
     
منصور هاشمی خراسانی
* کتاب شریف «سبل السّلام» حاوی مجموعه‌ی نامه‌ها و گفتارهای فارسی حضرت علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی منتشر شد. * کتاب شریف «هندسه‌ی عدالت» اثری ارزشمند از علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی منتشر شد. * پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی به زبان عربی راه‌اندازی شد. * نرم‌افزار «نسیم رحمت» حاوی نسخه‌ی آفلاین پایگاه اطّلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی منتشر شد. * کتاب شریف «مناهج الرّسول صلّی الله علیه و آله و سلّم» حاوی مجموعه‌ی گفتارهای نورانی علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی در ابواب «مقدّمات»، «عقاید»، «اخلاق» و «احکام» منتشر شد. * کتاب شریف «الکلم الطّیّب» حاوی نامه‌های حکمت‌آموز حضرت علامه منصور هاشمی خراسانی منتشر شد.
loading

خواندن پرسش و پاسخ

   
موضوع اصلی:

احکام

شماره‌ی پرسش: 22 کد پرسش: 380
موضوع فرعی:

احکام مکاسب و مشاغل حرام

نویسنده‌ی پرسش: حسین منتظر المهدی تاریخ پرسش: 1396/12/3

سلام و درود خدمت اساتید و سلام و درود ویژه خداوند بر علامه منصور هاشمی خراسانی و بر خلیفه خداوند امام مهدی علیه السّلام

لطفاً توضیح دهید که اگر فردی در محلّی مالی پیدا کند و بداند که یافتن صاحب آن ممکن نیست و مال هم گران‌بها باشد، چه می‌تواند انجام دهد؟ آیا می‌تواند آن را برای خودش نگه دارد؟

اجرکم عند الله

پاسخ به پرسش شماره: 22 تاریخ پاسخ به پرسش: 1396/12/13

اصل در رابطه با مال دیگران، عدم جواز تصرّف در آن است، تا آن گاه که دلیلی برای جواز تصرّف در آن برسد؛ چنانکه خداوند فرموده است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ ۚ» (نساء/ 29)؛ «ای کسانی که ایمان آوردید! اموالتان را میانتان به باطل نخورید، مگر اینکه داد و ستدی با رضایت دو طرف‌تان باشد». بنابراین، تصرّف در مال پیدا شده از دیگران که در اصطلاح «لُقطَة» با فتح یا سکون قاف نامیده می‌شود، جایز نیست، مگر اینکه عرفاً یا از روی قرائن معلوم باشد که به تصرّف در آن راضی هستند و آن سه مصداق دارد:

1 . مالی کم‌ارزش که معلوم است آن را به دور انداخته‌اند یا به گم شدن آن اهمّیتی نمی‌دهند و آن بنا بر روایتی واحد و ضعیف از اهل بیت (کلینی، الکافی، ج5، ص137؛ طوسی، الإستبصار، ج3، ص68) و عایشه (عینی، عمدة القاری، ج12، ص272)، کمتر از یک درهم است و بنا بر نظر ابو حنیفه و مالک، مالی است که دست سارقش بریده نمی‌شود، ولی حق این است که مقدار معیّنی برای آن نیست، بل هر مالی است که مردم از آن چشم می‌پوشند و این قول منسوب به شافعی و منقول از علی، عمر، ابن عمر، عطاء، نخعی و طاووس است.

2 . مالی ارزشمند که بدون استفاده‌ی عاجل تلف می‌شود، در حالی که معلوم است مالک آن راضی به تلف شدنش نیست و از این رو، می‌توان پس از اعلان آن در محلّ یافتنش تا پیش از تلف شدنش، از آن استفاده کرد و در صورت پیدا شدن مالکش، مثل یا قیمتش را به او پرداخت؛ زیرا فرض این است که آن بدون استفاده‌ی عاجل تلف می‌شود و مالکش قادر به استفاده‌ی عاجل از آن نیست؛ مانند خوردنی‌ها و آشامیدنی‌های فاسد شدنی. هر چند در این صورت، اگر یابنده‌ی آن نیازی به آن ندارد، بهتر است که آن را به نیازمند ببخشد؛ چراکه در این صورت، اگر مالک آن پیدا شود، می‌تواند او را از بخشیدن آن به نیازمند خبر دهد و میان بردن اجر این کار و گرفتن مثل یا قیمت مال مخیّر کند و روشن است که بخشیدن آن به نیازمند به تقوا نزدیک‌تر است؛ چنانکه یکی از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«قُلْتُ لِلْمَنْصُورِ: وَجَدْتُ بِالْمُنْتَزَهِ سَلَّةً مِنَ الْفاکِهَةِ فَسَأَلْتُ النّاسَ عَنْ صاحِبِها فَلَمْ یَعْرِفُوهُ فَأَطْعَمْتُها أَهْلَ بَیْتِي، قالَ: ما مَنَعَكَ أَنْ تُطْعِمَهَا الْمَساکِینَ فَیُطْعِمَكَ اللّهُ بِها سَلَّةً مِنْ فاکِهَةِ الْجَنَّةِ؟!»؛ «به منصور گفتم: در گردشگاه یک سبد میوه پیدا کردم، پس از مردم درباره‌ی صاحبش پرسیدم، ولی او را نشناختند، پس آن را به خانواده‌ام خوراندم، فرمود: چه چیزی تو را بازداشت از اینکه آن را به نیازمندان بخورانی تا خداوند در ازایش به تو یک سبد از میوه‌های بهشت بخوراند؟!»

3 . مالی ارزشمند که بدون نگهداری تلف می‌شود، در حالی که معلوم است مالک آن راضی به تلف شدنش نیست و از این رو، به نگهداری از آن راضی است و تبعاً می‌توان آن را برایش نگه داشت، تا هنگامی که پیدا شود؛ چراکه این احسان است و خداوند فرموده است: «مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ ۚ» (توبه/ 91)؛ «بر احسان کنندگان راهی (به مؤاخذه) نیست» و با این وصف، برداشتن آن برای نگهداری و پیدا کردن مالکش کراهتی ندارد، بلکه مستحبّ است؛ چراکه خداوند به احسان ترغیب کرده و فرموده است: «وَأَحْسِنُوا ۛ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ» (بقره/ 195)؛ «و احسان کنید؛ چراکه خداوند احسان کنندگان را دوست می‌دارد»، بلکه وجوب این کار در صورت اهمّیت مال و ظنّ به تلف شدنش، بعید نیست، مگر برای کسی که استطاعت نگهداری از آن یا جستجوی مالکش را ندارد؛ چراکه وجوب این کار برای او بر خلاف قاعده است؛ چنانکه خداوند فرموده است: «لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا ۚ» (بقره/ 286)؛ «و خداوند کسی را جز به اندازه‌ی توانش تکلیف نمی‌کند»، بلکه برداشتن مال برای چنین کسی جایز نیست؛ چراکه اقدام به اتلاف آن محسوب می‌شود و با این وصف، اگر آن را بردارد و به سبب نگهداری نکردن یا نجستن مالکش تلف شود، مسؤول است و باید مثل یا قیمتش را به مالکش بپردازد و جستجوی مالکش بنا بر روایتی متواتر و مشهور که بر مضمون آن ادّعای اجماع شده است (عینی، عمدة القاری، ج12، ص266)، از طریق تعریف آن به مدّت یک سال انجام می‌شود (بنگرید به: مسند الشافعی، ص221؛ مسند أحمد، ج2، ص203؛ همان، ج4، ص116؛ همان، ج5، ص126؛ سنن الدارمی، ج2، ص265؛ صحیح البخاری، ج3، ص92؛ صحیح مسلم، ج5، ص134؛ سنن ابن ماجه، ج2، ص837؛ سنن أبی داود، ج1، ص383؛ سنن الترمذی، ج2، ص415؛ مسائل علیّ بن جعفر، ص165؛ حمیری، قرب الاسناد، ص269؛ کلینی، الکافی، ج5، ص137؛ ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ج3، ص292؛ طوسی، الإستبصار، ج3، ص67)؛ به این ترتیب که به مدّت یک سال، اوصاف کلّی و اجمالی آن را به اطّلاع اهل محل و رهگذران می‌رساند، تا کسی پیدا شود که مدّعی مالکیّت آن باشد و از اوصاف جزئی و تفصیلی آن خبر دهد. پس اگر با گذشت یک سال، چنین کسی پیدا نشد، می‌تواند آن را تملّک کند؛ زیرا پیدا نشدن چنین کسی پس از یک سال جستجو، قرینه‌ی این است که مالک آن دیگر طالب آن نیست و از مالکیّت آن گذشته است و با این وصف، یابنده‌ی آن می‌تواند آن را به اقتضای حیازتش تملّک کند؛ خصوصاً با توجّه به هزینه و تلاش یک ساله‌اش برای یافتن مالک آن که شایسته‌ی عوض و پاداش است، هر چند در صورت بی‌نیازی از آن، بهتر است که آن را صدقه دهد و در هر حال، دیگر مکلّف به جستجوی مالکش نیست، ولی اگر مالک آن پیدا شد، باید مثل یا قیمت آن را به او برگرداند، مگر اینکه به تملّک یا تصدّق آن راضی شود.

البته بیشتر فقیهان مسلمان، مال پیدا شده در مکّه را از این قاعده مستثنا دانسته‌اند؛ به این معنا که تملّک آن را هر چند ناچیز باشد یا یک سال از جستجوی مالکش گذشته باشد، حرام دانسته‌اند و این به سبب روایتی مشهور از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم درباره‌ی حرمت این شهر است که در آن آمده است: «لا تَحِلُّ لُقْطَتُها إِلّا لِمُنْشِدٍ»؛ «برداشتن گم شده‌ی آن حلال نیست، مگر برای کسی که آن را اعلان کند» (برای این روایت، بنگرید به: مسند أحمد، ج1، ص348؛ همان، ج2، ص238؛ سنن الدارمی، ج2، ص265؛ صحیح البخاری، ج3، ص94؛ صحیح مسلم، ج4، ص110؛ سنن ابن ماجه، ج2، ص1038؛ سنن أبی داود، ج1، ص448؛ سنن النسائی، ج5، ص211؛ کلینی، الکافی، ج4، ص226؛ ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ج2، ص246. همچنین، برای این مضمون در روایات اهل بیت، بنگرید به: کلینی، الکافی، ج4، ص228؛ ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ج2، ص256؛ طوسی، تهذیب الأحکام، ج5، ص421). این روایت مشهور، سازگار با سخن خداوند درباره‌ی مکّه است که آن را «الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَهَا» (نمل/ 91)؛ «شهری که حرام کرده» نامیده* و فرموده است: «أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا» (قصص/ 57)؛ «آیا حرم امنی در اختیارشان نگذاشتیم؟»؛ زیرا حرم امن بودن آن مقتضی این است که اموال ساکنان و مسافرانش مصونیّت خاصّی داشته باشد و با این وصف، هر کس مال گم شده‌ای را در این شهر بیابد، بهتر است که آن را برندارد تا مالکش بیاید و آن را پیدا کند و اگر آن را برداشت، واجب است که آن را از یک سال تا هر زمانی که می‌تواند، اعلان کند و سپس به نیازمندان صدقه دهد؛ چنانکه یکی از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«سَأَلْتُ الْمَنْصُورَ عَنِ اللُّقْطَةِ، فَقالَ: هِيَ فِتْنَةٌ فَاتَّقِ اللّهَ وَ لا تَحْسَبْها غَنِیمَةً وَ اصْنَعْ بِها کَما تُحِبُّ أَنْ یُصْنَعَ بِمالِكَ إِذا تَفْقِدُهُ، قُلْتُ: کَیْفَ أَصْنَعُ بِها؟ قالَ: عَرِّفْها سَنَةً ثُمَّ تَصَدَّقْ بِها فَإِنْ جاءَ صاحِبُها فَاغْرِمْها لَهُ إِلّا أَنْ یَرْضِيَ بِالصَّدَقَةِ وَ لا أُحِبُّ لَكَ أَنْ تَأْکُلَها إِلّا أَنْ تَکُونَ مُحْتاجاً إِلَیْها وَ لا یَأْخُذُ لُقْطَةَ الْحَرَمِ إِلّا مُنْشِدٌ أَوْ مُفْسِدٌ»؛ «از منصور درباره‌ی مال گم شده پرسیدم، پس فرمود: آن فتنه است، پس از خداوند پروا کن و آن را غنیمت نپندار و با آن کاری انجام بده که دوست می‌داری با مال خودت هرگاه آن را گم می‌کنی انجام شود، گفتم: با آن چه کار انجام دهم؟ فرمود: آن را یک سال اعلان کن، سپس صدقه بده، پس اگر صاحبش آمد، تاوانش را به او بپرداز، مگر اینکه به صدقه راضی شود و برای تو نمی‌پسندم که آن را بخوری مگر اینکه به آن نیازمند باشی و گم شده‌ی حرم را بر نمی‌دارد مگر اعلان کننده یا افساد کننده».

* البته کلمه‌ی «الَّذِي» در آیه‌ی «إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَٰذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَهَا» (نمل/ 91)؛ «جز این نیست که امر شده‌ام تا پروردگار این شهر را بپرستم که آن را حرام کرده»، نعت برای کلمه‌ی «رَبَّ» است و نباید آن را نعت برای کلمه‌ی «الْبَلْدَةِ» انگاشت.

دفتر حفظ و نشر آثار منصور هاشمی خراسانی؛ بخش پاسخگویی به پرسش‌ها
هم‌رسانی
این مطلب را با دوستان خود به اشتراک گذارید.
رایانامه
تلگرام
فیسبوک
توییتر
نوشتن پرسش
کاربر گرامی! شما می‌توانید پرسش‌های خود درباره‌ی آثار و اندیشه‌های علامه منصور هاشمی خراسانی را در فرم زیر بنویسید و برای ما ارسال کنید تا در این بخش پاسخ داده شود.
توجّه: ممکن است نام شما به عنوان نویسنده‌ی پرسش در پایگاه نمایش داده شود.
توجّه: از آنجا که پاسخ ما به پست الکترونیک شما ارسال می‌شود و لزوماً بر روی پایگاه قرار نمی‌گیرد، لازم است که آدرس خود را به درستی وارد کنید.
توجّه: لطفاً به نکات زیر توجّه فرمایید:
1 . ممکن است به پرسش شما در پایگاه پاسخ داده شده باشد. از این رو، بهتر است پیش از نوشتن پرسش خود، پرسش‌های مرتبط را مرور یا از امکان جستجو در پایگاه استفاده کنید.
2 . مدّت معمول برای پاسخگویی به هر پرسش، 3 تا 10 روز است.
3 . بهتر است از نوشتن پرسش‌های متعدّد و غیر مرتبط با هم در هر نوبت خودداری کنید؛ چراکه چنین پرسش‌هایی در پایگاه به تفکیک و أحیاناً در مدّتی بیش از مدّت معمول پاسخ داده می‌شوند.
* لطفاً کد امنیتی را وارد کنید. Captcha loading
دانلود مجموعه‌ی پرسش‌ها و پاسخ‌ها
نام کتاب: مجموعه‌ی پرسش‌ها و پاسخ‌ها منتشر شده در پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی
جلد: یکم؛ مقدّمات/ دوم؛ عقاید/ سوم؛ اخلاق/ چهارم؛ احکام
ناشر: دفتر حفظ و نشر آثار منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی
نسخه: یکم
زمان انتشار: دی (جدی) 1397 هجری شمسی/ اسفند (حوت) 1397 هجری شمسی/ فروردین (حمل) 1398 هجری شمسی/ تیر (سرطان) 1398 هجری شمسی
مکان انتشار: بلخ؛ افغانستان
هرگونه استفاده و برداشت از مطالب این پایگاه با ذکر منبع بلامانع است.
×
آیا مایلید در خبرنامه‌ی پایگاه عضو شوید؟