چهارشنبه 1 آذر (قوس) 1396 هجری شمسی برابر با 4 ربیع الأوّل 1439 هجری قمری Тоҷикӣ English

منصور هاشمی خراسانی

* پایگاه اطّلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی «به زبان انگلیسی» راه‌اندازی شد. * ترجمه‌ی کتاب «بازگشت به اسلام» اثر علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی «به زبان انگلیسی» منتشر شد. * نرم‌افزار «نسیم رحمت» حاوی نسخه‌ی آفلاین پایگاه اطّلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی منتشر شد. * کتاب شریف «مناهج الرّسول صلّی الله علیه و آله و سلّم» حاوی مجموعه‌ی گفتارهای نورانی علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی در ابواب «مقدّمات»، «عقاید»، «اخلاق» و «احکام» منتشر شد. * کتاب شریف «الکلم الطّیّب» حاوی نامه‌های حکمت‌آموز حضرت علامه منصور هاشمی خراسانی منتشر شد.
loading

خواندن پرسش‌ها و پاسخ‌ها

موضوع اصلی:

اخلاق

شماره پرسش: 9 کد پرسش: 298
موضوع فرعی:

اخلاق فردی

نویسنده‌ی پرسش: یونس تاریخ پرسش: 1396/1/26

استغفار یعنی چه؟ مطمئناً فقط به معنی گفتن اذکار نیست. چه حالت فکری و روحی و رفتاری باید حاصل شود تا استغفار صحیح باشد؟ استغفار مذموم چگونه استغفاری است؟

پیشاپیش از پاسخ شما سپاسگزارم.

پاسخ به پرسش شماره: 9 تاریخ پاسخ به پرسش:

«استغفار» در لغت به معنای «طلب آمرزش» و در اصطلاح به معنای «طلب آمرزش» از خداوند برای گناهان است که بهترین «دعا» محسوب می‌شود و بنا بر قاعده‌ی «ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ ۚ» (غافر/ 60)؛ «من را بخوانید تا برایتان مستجاب کنم»، می‌تواند به آمرزش گناهان و تبعاً رهایی از عقوبت آن‌ها بینجامد؛ چنانکه خداوند فرموده است: «وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا» (نساء/ 110)؛ «و هر کس کار بدی انجام دهد یا به خودش ستم کند سپس از خداوند آمرزش بخواهد، خداوند را آمرزنده‌ای مهربان می‌یابد» و فرموده است: «وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ» (أنفال/ 33)؛ «و خداوند عذاب کننده‌ی آنان نیست در حالی که آمرزش می‌خواهند». علاوه بر این، هرگاه با «توبه» به معنای ترک گناهان همراه باشد، آثار ایجابی و برکات وجودی نیز دارد و می‌تواند به آبادانی دنیا و افزایش روزی بینجامد؛ چنانکه خداوند فرموده است: «وَيَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَىٰ قُوَّتِكُمْ» (هود/ 52)؛ «و ای قوم من! از پروردگارتان آمرزش بخواهید و سپس به سوی او توبه کنید تا آسمان را پی در پی بر شما بفرستد و نیرویی بر نیروی‌تان بیفزاید» و فرموده است: «وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَتَاعًا حَسَنًا إِلَىٰ أَجَلٍ مُسَمًّى وَيُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ ۖ وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ كَبِيرٍ» (هود/ 3)؛ «و از پروردگارتان آمرزش بخواهید و سپس به سوی او توبه کنید که شما را تا مدّتی معیّن بهره‌ای نیکو دهد و به هر مستحقّ فضیلتی فضیلتش را ارزانی دارد و اگر روی برتابید من بر شما از عذاب روزی بزرگ می‌ترسم». از اینجا دانسته می‌شود که «توبه» کاری افزون بر «استغفار» است؛ زیرا «توبه» به معنای بازگشت از گناهان به سوی خداوند است که در ترک آن‌ها مصداق می‌یابد، ولی «استغفار» به معنای طلب آمرزش از خداوند برای آن‌هاست که می‌تواند بدون ترک آن‌ها نیز انجام شود، هر چند بدون ترک آن‌ها کافی نیست و از این رو، خداوند «توبه» را پیش یا پس از «استغفار» ضروری دانسته و فرموده است: «أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ ۚ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ» (مائده/ 74)؛ «آیا پس به سوی خداوند توبه نمی‌کنند و از او استغفار نمی‌نمایند؟! در حالی که خداوند آمرزنده‌ای مهربان است» و فرموده است: «وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ ۚ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ» (هود/ 90)؛ «و از پروردگارتان استغفار کنید سپس به سوی او توبه نمایید، هرآینه پروردگارم مهربانی بامحبّت است»، هر چند «استغفار» غالباً پیش از «توبه» انجام می‌شود؛ زیرا «توبه» به معنای ترک گناه است که جنبه‌ی عدمی دارد و تبعاً در آینده استمرار می‌یابد، ولی «استغفار» به معنای طلب آمرزش است که جنبه‌ی وجودی دارد و تبعاً در حال قابل انجام است. از این رو، انسان هنگامی که از گناه خود پشیمان می‌شود، نخست از خداوند برای آن طلب آمرزش می‌کند و سپس می‌کوشد که از تکرار آن در آینده بپرهیزد و این معنای ذکر «أَسْتَغْفِرُ اللّهَ رَبِّي وَ أَتُوبُ إِلَیْهِ» و معنای سخن خداوند است که فرموده است: «وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَىٰ مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ» (آل عمران/ 135)؛ «و کسانی که چون کار زشتی می‌کنند یا به خودشان ستم روا می‌دارند، خداوند را به یاد می‌آورند، پس برای گناهانشان استغفار می‌کنند -و چه کسی جز خداوند گناهان را می‌آمرزد؟!- و بر کاری که کردند اصرار نمی‌ورزند در حالی که می‌دانند».

آری، «استغفار» و «توبه» برای گناهانی که به «حقّ الله» مربوط می‌شوند کافی است، ولی به نظر می‌رسد برای گناهانی که به «حقّ النّاس» مربوط می‌شوند کفایت نمی‌کند؛ چراکه این قبیل گناهان علاوه بر «استغفار» و «توبه»، به جبران یعنی بازگرداندن حق به صاحبش یا تحصیل رضایت او نیاز دارند و این کار سومی است که در کتاب خداوند «اصلاح» نامیده شده؛ چنانکه فرموده است: «فَمَنْ تَابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ» (مائده/ 39)؛ «پس هر کس بعد از ظلمش توبه کند و اصلاح نماید، هرآینه خداوند توبه‌ی او را می‌پذیرد، هرآینه خداوند آمرزنده‌ای مهربان است» و فرموده است: «ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَٰلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ» (نحل/ 119)؛ «سپس پروردگارت برای کسانی که از روی جهالت مرتکب بدی شدند سپس بعد از آن توبه کردند و اصلاح نمودند، هرآینه پروردگارت بعد از آن آمرزنده‌ای مهربان است».

از اینجا دانسته می‌شود که وظیفه‌ی هر گناه‌کاری در وهله‌ی یکم «استغفار» به معنای طلب آمرزش و در وهله‌ی دوم «توبه» به معنای ترک گناه و در وهله‌ی سوم «اصلاح» به معنای جبران در صورت نیاز است و این وظیفه‌ای است که باید بدون تأخیر آن را به انجام رساند؛ چراکه تأخیر در انجام آن از یک سو با توجّه به خطر مرگ و وقوع قیامت، احتمال غافل‌گیر شدن و ابتلاء به عقوبت را می‌افزاید و از سوی دیگر به اقتضای مرور زمان، به قساوت قلب و دشوارتر شدن «توبه» و «اصلاح» می‌انجامد و از این رو، خداوند فرموده است: «إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولَٰئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ۗ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا ۝ وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّىٰ إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ ۚ أُولَٰئِكَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا» (نساء/ 17 و 18)؛ «(پذیرش) توبه بر خداوند تنها برای کسانی است که بدی را از روی جهالت مرتکب می‌شوند و سپس به زودی توبه می‌کنند، پس آنان خداوند توبه‌ی‌شان را می‌پذیرد و خداوند دانایی حکیم است و (پذیرش) توبه برای کسانی نیست که بدی‌ها را مرتکب می‌شوند تا آن گاه که یکی‌شان را مرگ فرا می‌رسد می‌گوید: من الآن توبه می‌کنم و نه کسانی که می‌میرند در حالی که کافر هستند، آنان را برایشان عذابی دردناک فراهم ساخته‌ایم». البته بهترین زمان برای «استغفار» -علاوه بر نزدیک‌ترین زمان- سحرگاهان است؛ چنانکه خداوند فرموده است: «الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقَانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ» (آل عمران/ 17)؛ «شکیبایان و راستگویان و فرمان‌برداران و انفاق کنندگان و کسانی که در سحرگاهان استغفار می‌کنند» و فرموده است: «وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ» (ذاريات/ 18)؛ «و در سحرگاهان آنان استغفار می‌کنند»؛ و از این رو، منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی فرموده است: «نافله‌ی شب را ترک نکن و در سحرگاه به استغفار کوش» (نامه‌ی 16)؛ همچنانکه مراجعه به خلیفه‌ی خداوند در زمین و درخواست «استغفار» از او بسیار سودمند، بلکه چه بسا واجب است؛ چنانکه خداوند فرموده است: «وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا» (نساء/ 64)؛ «و اگر آنان هنگامی که به خودشان ستم کردند به نزد تو می‌آمدند، پس از خداوند استغفار می‌کردند و پیامبر برایشان استغفار می‌کرد حتماً خداوند را توبه‌پذیری مهربان می‌یافتند» و فرموده است: «وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا يَسْتَغْفِرْ لَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ لَوَّوْا رُءُوسَهُمْ وَرَأَيْتَهُمْ يَصُدُّونَ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ» (منافقون/ 5)؛ «و هنگامی که به آنان گفته می‌شود بیایید تا پیامبر خداوند برایتان استغفار کند سرهاشان را می‌پیچانند و می‌بینی‌شان که باز می‌دارند در حالی که بزرگی می‌جویند» (در این باره بنگرید به: پرسش و پاسخ 64).

حاصل آنکه وظیفه‌ی هر گناه‌کاری «استغفار» از خداوند در نزدیک‌ترین زمان خصوصاً سحرگاهان و نیز «درخواست استغفار» از خلیفه‌ی خداوند در زمین و سپس «توبه» و در صورت نیاز «اصلاح» است و هر گناه‌کاری که یکی از این کارها را انجام نمی‌دهد، قاعدتاً آمرزیده نمی‌شود و برای او کیفری دردناک است، مگر اینکه استثنائاً به دلیل حسن اعتقادش مشمول «شفاعت» یا مشمول رحمتی خاص از رحمت‌های خداوند شود؛ چراکه امکان آمرزش هر گناهی بجز «شرک» نزد خداوند با اسباب و بهانه‌های مختلف وجود دارد؛ چنانکه فرموده است: «إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ ۚ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَىٰ إِثْمًا عَظِيمًا» (نساء/ 48)؛ «هرآینه خداوند نمی‌آمرزد که برای او شریک گرفته شود و جز آن برای هر کسی که بخواهد می‌آمرزد و هر کس برای خداوند شریک بگیرد گناه عظیمی را مرتکب شده است» و فرموده است: «إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ ۚ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا» (نساء/ 116)؛ «هرآینه خداوند نمی‌آمرزد که برای او شریک گرفته شود و جز آن برای هر کسی که بخواهد می‌آمرزد و هر کس برای خداوند شریک بگیرد به گمراهی دوری دچار شده است» و روشن است که «شرک» به معنای شریک گرفتن برای خداوند در «تکوین» یا «تشریع» یا «حاکمیّت» است (بنگرید به: بازگشت به اسلام، ص246)، هر چند در هنگام اطلاق، به شرک کامل یعنی شریک گرفتن برای او در هر سه انصراف می‌یابد.

دفتر حفظ و نشر آثار منصور هاشمی خراسانی؛ بخش پاسخگویی به پرسش‌ها
نوشتن پرسش

کاربر گرامی! شما می‌توانید پرسش‌های خود درباره‌ی آثار و اندیشه‌های علامه منصور هاشمی خراسانی را در فرم زیر بنویسید و برای ما ارسال کنید تا در این بخش پاسخ داده شود.

توجّه: ممکن است نام شما به عنوان نویسنده‌ی پرسش در پایگاه نمایش داده شود.
توجّه: از آنجا که پاسخ ما به پست الکترونیک شما ارسال می‌شود و لزوماً بر روی پایگاه قرار نمی‌گیرد، لازم است که آدرس خود را به درستی وارد کنید.
توجّه: لطفاً به نکات زیر توجّه فرمایید:
1 . ممکن است به پرسش شما در پایگاه پاسخ داده شده باشد. از این رو، بهتر است پیش از نوشتن پرسش خود، پرسش‌های مرتبط را مرور یا از امکان جستجو در پایگاه استفاده کنید.
2 . مدّت معمول برای پاسخگویی به هر پرسش، 3 تا 10 روز است.
3 . بهتر است از نوشتن پرسش‌های متعدّد و غیر مرتبط با هم در هر نوبت خودداری کنید؛ چراکه چنین پرسش‌هایی در پایگاه به تفکیک و أحیاناً در مدّتی بیش از مدّت معمول پاسخ داده می‌شوند.
لطفاً کد امنیتی را وارد کنید. بارگذاری مجدد کد امنیتی captcha loading
هر گونه استفاده و برداشت از مطالب این پایگاه با ذکر منبع بلامانع است.