دوشنبه 27 آذر (قوس) 1396 هجری شمسی برابر با 30 ربیع الأوّل 1439 هجری قمری Тоҷикӣ English

منصور هاشمی خراسانی

* پایگاه اطّلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی «به زبان انگلیسی» راه‌اندازی شد. * ترجمه‌ی کتاب «بازگشت به اسلام» اثر علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی «به زبان انگلیسی» منتشر شد. * نرم‌افزار «نسیم رحمت» حاوی نسخه‌ی آفلاین پایگاه اطّلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی منتشر شد. * کتاب شریف «مناهج الرّسول صلّی الله علیه و آله و سلّم» حاوی مجموعه‌ی گفتارهای نورانی علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی در ابواب «مقدّمات»، «عقاید»، «اخلاق» و «احکام» منتشر شد. * کتاب شریف «الکلم الطّیّب» حاوی نامه‌های حکمت‌آموز حضرت علامه منصور هاشمی خراسانی منتشر شد.
loading

خواندن پرسش‌ها و پاسخ‌ها

موضوع اصلی:

عقاید

شماره پرسش: 7 کد پرسش: 290
موضوع فرعی:

شناخت خداوند؛ صفات خداوند و افعال او

نویسنده‌ی پرسش: رضا راضی تاریخ پرسش: 1395/12/28

بدا چیست؟ آیا بدا ممکن است؟

پاسخ به پرسش شماره: 7 تاریخ پاسخ به پرسش:

«بداء» در لغت به معنای آشکار شدن و در اصطلاح به معنای آشکار شدن اراده یا فعلی از خداوند برای مردم به گونه‌ای است که انتظارش را نداشتند و آن برگرفته از سخن خداوند است که فرموده است: «وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ» (زمر/ 47)؛ «و برایشان از خداوند چیزی آشکار شد که هرگز گمان نمی‌بردند».

شکّی نیست که «بداء» با این معنا امری ممکن و شایع است و آن از دو چیز نشأت می‌گیرد: یکی جهل یا غفلت مردم درباره‌ی اراده یا فعلی از خداوند پیش از آشکار شدنش به نحوی که چون برایشان آشکار می‌شود شگفت‌زده می‌شوند؛ مانند کسانی که درباره‌ی‌شان فرموده است: «وَبَدَا لَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا كَسَبُوا وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ» (زمر/ 48)؛ «و بدی‌های چیزی که کسب می‌کردند برایشان آشکار شد و چیزی که آن را به سخره می‌گرفتند بر سرشان آمد» و دیگری تغییری در فعلی از خداوند که عموماً ناشی از تغییری در حال مردم است؛ چنانکه فرموده است: «إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ ۗ» (رعد/ 11)؛ «هرآینه خداوند چیزی که در قومی است را تغییر نمی‌دهد تا آن گاه که آنان چیزی که در خودشان است را تغییر دهند» و با این وصف، گاهی ناشی از تغییری در مصلحت یا مفسدت مردم است که تغییری در تکلیف آنان را اقتضا می‌کند و به آن «نسخ» گفته می‌شود؛ چنانکه فرموده است: «مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا ۗ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ» (بقره/ 106)؛ «هر آیه‌ای که نسخش کنیم یا از یادش ببریم آیه‌ای بهتر از آن یا مانند آن را می‌آوریم، آیا ندانسته‌ای که خداوند بر هر چیزی تواناست؟» و فرموده است: «وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ ۙ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ ۚ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ» (نحل/ 101)؛ «و چون آیه‌ای را با آیه‌ای دیگر جایگزین کنیم و خداوند به چیزی که نازل می‌کند داناتر است، می‌گویند تو تنها دروغزن هستی! بلکه بیشترشان نمی‌دانند» و گاهی ناشی از تغییری در عقاید یا اعمال مردم است که عقوبت آنان را اقتضا می‌کند؛ چنانکه فرموده است: «فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّىٰ إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ» (أنعام/ 44)؛ «پس چون چیزی که به آن یادآوری شدند را از یاد بردند درهای هر چیزی را به رویشان گشودیم تا آن گاه که به آنچه داده شدند شادمان گشتند، ناگهان آنان را گرفتیم، پس ناگاه ناامید شدند»!

از اینجا دانسته می‌شود که «بداء» به معنای آشکار شدن چیزی برای خداوند نیست؛ زیرا واضح است که چیزی بر خداوند پوشیدگی ندارد تا برای او آشکار شود؛ چنانکه فرموده است: «إِنَّ اللَّهَ لَا يَخْفَىٰ عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ» (آل عمران/ 5)؛ «هرآینه خداوند چیزی در زمین یا در آسمان بر او پوشیده نیست» و فرموده است: «إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ» (أنفال/ 75)؛ «هرآینه خداوند به هر چیزی داناست»؛ همچنانکه به معنای تغییری در ذات یا صفات او یا پشیمانی‌اش از کاری که انجام داده است نیست؛ چراکه همه‌ی این‌ها درباره‌ی او محال است، بل تنها به معنای آشکار شدن چیزی از او برای مردم به سبب تغییری در علم یا عمل آنان است؛ به این ترتیب که یا به چیزی مجهول از اراده و فعل او علم پیدا می‌کنند و یا با عمل متفاوت خود مستوجب معامله‌ای متفاوت از جانب او می‌شوند و با این وصف، حق آن است که «بداء» برای خداوند روی نمی‌دهد، بلکه برای مردم روی می‌دهد و روایاتی در منابع شیعه که «بداء» را به خداوند نسبت می‌دهند، مجعول یا مقلوب‌اند و به نظر می‌رسد که سبب اشتباه و سوء برداشت بیشتر مسلمانان شده‌اند؛ چنانکه یکی از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«سَمِعَ الْمَنْصُورُ رَجُلاً یَقُولُ: <بَدا لِلّهِ>، فَأَشارَ إِلَیْهِ أَنِ ائْتِني فَأَتاهُ، فَقالَ لَهُ: لا تَقُلْ: <بَدا لِلّهِ> فَإِنَّ اللّهَ لا یَبْدُو لَهُ وَلٰکِنْ قُلْ: <بَدا لِلنّاسِ>! أَما سَمِعْتَ قَوْلَهُ تَعالیٰ: <وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ>؟!»؛ «منصور شنید که مردی می‌گوید: <برای خداوند بداء شد>، پس به او اشاره کرد که نزدیک من بیا، پس نزدیک او آمد، پس به او فرمود: نگو: <برای خداوند بداء شد>؛ چراکه برای خداوند بداء نمی‌شود، بلکه بگو: <برای مردم بداء شد>! آیا سخن خداوند را نشنیده‌ای که می‌فرماید: <و برایشان از خداوند چیزی بداء شد که هرگز گمان نمی‌کردند>؟!».

همچنانکه «بداء» نمی‌تواند به معنای تخلّفی در وعده‌ی خداوند باشد؛ چراکه تخلّف در وعده‌ی خداوند عقلاً ممکن نیست و او با تأکید فرموده است: «أَلَا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ» (یونس/ 55)؛ «بدانید که وعده‌ی خداوند حقّ است» و فرموده است: «وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ ۚ» (حج/ 47)؛ «و خداوند هرگز وعده‌اش را خلاف نمی‌کند» و با این وصف، چیزهایی مانند قیامت، بهشت، دوزخ و ظهور مهدی علیه السلام که از وعده‌های خداوند هستند، مشمول «بداء» به معنای عدم وقوع بر خلاف انتظار مردم نمی‌شوند؛ چنانکه یکی از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«قُلْتُ لِلْمَنْصُورِ: قالَ لِي رَجُلٌ مِنَ الْکَذّابَةِ: أَ رَأَیْتُمْ لَوْ بَدا لِلّهِ فِي الْمَهْدِيِّ فَأَذْهَبَهُ وَ جاءَ بِفُلانٍ مِنْ بَعْدِهِ لِیَمْلَأَ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلاً فَما ذا تَصْنَعُونَ؟! قالَ الْمَنْصُورُ: هٰذا قَوْلُ شَیْطانٍ رَجِیمٍ! إِنَّ الْمَهْدِيَّ رَجُلٌ وَعَدَنَا اللّهُ عَلیٰ رُسُلِهِ فَلَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیا إِلّا یَوْمٌ لَطَوَّلَ اللّهُ ذٰلِكَ الْیَوْمَ حَتّیٰ یَخْرُجَ فَیَمْلَأَ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلاً <فَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ ۗ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ>! ثُمَّ قالَ: ما یَبْدُو لِلنّاسِ فَي شَيْءٍ فَلا یَبْدُو لَهُمْ فِیما وَعَدَهُمُ اللّهُ»؛ «به منصور گفتم: یکی از پیروان مدّعیان دروغین به من گفت: آیا فکرش را کرده‌اید که اگر برای خداوند درباره‌ی مهدی بداء حاصل شود، پس او را از دنیا ببرد و فلانی را بیاورد تا زمین را از عدل و داد پر کند، شما چه کار می‌کنید؟! پس منصور فرمود: این سخن شیطان رجیمی است! هرآینه مهدی مردی است که خداوند ما را بر پیامبرانش وعده داده است، پس اگر از دنیا جز یک روز نماند خداوند آن روز را طولانی می‌کند تا آن گاه که او خروج کند، پس زمین را از عدل و داد پر سازد <پس هرگز گمان نبر که خداوند وعده‌اش به پیامبرانش را خلاف می‌کند، هرآینه خداوند پیروزمندی دارای انتقام است> (إبراهیم/ 47)! سپس فرمود: درباره‌ی هر چیزی برای مردم بداء حاصل شود درباره‌ی چیزی که خداوند به آنان وعده داده است برایشان بداء حاصل نمی‌شود»!

آری، تحقّق وعده‌های خداوند که برایشان وقت تعیین نکرده، قابل تقدیم و تأخیر است؛ مانند ظهور مهدی علیه السّلام که با آمادگی مردم برای آن پیش می‌افتد و با عدم آمادگی آنان برای آن پس و از این رو، بر آنان واجب است که فوراً برای آن آماده شوند تا بدون تأخیر تحقّق یابد؛ زیرا تأخیر در تحقّق آن به معنای تأخیر در تحقّق عدالت و تبعاً استمرار و گسترش ظلم در جهان است که جایز نیست و تبعات هولناکی دارد و گناه آنان محسوب می‌شود.

دفتر حفظ و نشر آثار منصور هاشمی خراسانی؛ بخش پاسخگویی به پرسش‌ها
نوشتن پرسش

کاربر گرامی! شما می‌توانید پرسش‌های خود درباره‌ی آثار و اندیشه‌های علامه منصور هاشمی خراسانی را در فرم زیر بنویسید و برای ما ارسال کنید تا در این بخش پاسخ داده شود.

توجّه: ممکن است نام شما به عنوان نویسنده‌ی پرسش در پایگاه نمایش داده شود.
توجّه: از آنجا که پاسخ ما به پست الکترونیک شما ارسال می‌شود و لزوماً بر روی پایگاه قرار نمی‌گیرد، لازم است که آدرس خود را به درستی وارد کنید.
توجّه: لطفاً به نکات زیر توجّه فرمایید:
1 . ممکن است به پرسش شما در پایگاه پاسخ داده شده باشد. از این رو، بهتر است پیش از نوشتن پرسش خود، پرسش‌های مرتبط را مرور یا از امکان جستجو در پایگاه استفاده کنید.
2 . مدّت معمول برای پاسخگویی به هر پرسش، 3 تا 10 روز است.
3 . بهتر است از نوشتن پرسش‌های متعدّد و غیر مرتبط با هم در هر نوبت خودداری کنید؛ چراکه چنین پرسش‌هایی در پایگاه به تفکیک و أحیاناً در مدّتی بیش از مدّت معمول پاسخ داده می‌شوند.
لطفاً کد امنیتی را وارد کنید. بارگذاری مجدد کد امنیتی captcha loading
هر گونه استفاده و برداشت از مطالب این پایگاه با ذکر منبع بلامانع است.