دوشنبه 27 آذر (قوس) 1396 هجری شمسی برابر با 30 ربیع الأوّل 1439 هجری قمری Тоҷикӣ English

منصور هاشمی خراسانی

* پایگاه اطّلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی «به زبان انگلیسی» راه‌اندازی شد. * ترجمه‌ی کتاب «بازگشت به اسلام» اثر علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی «به زبان انگلیسی» منتشر شد. * نرم‌افزار «نسیم رحمت» حاوی نسخه‌ی آفلاین پایگاه اطّلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی منتشر شد. * کتاب شریف «مناهج الرّسول صلّی الله علیه و آله و سلّم» حاوی مجموعه‌ی گفتارهای نورانی علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی در ابواب «مقدّمات»، «عقاید»، «اخلاق» و «احکام» منتشر شد. * کتاب شریف «الکلم الطّیّب» حاوی نامه‌های حکمت‌آموز حضرت علامه منصور هاشمی خراسانی منتشر شد.
loading

خواندن پرسش‌ها و پاسخ‌ها

موضوع اصلی:

مقدّمات

شماره پرسش: 11 کد پرسش: 288
موضوع فرعی:

یقین و ظن؛ حجّیّت روایات متواتر و عدم حجّیّت روایات واحد

نویسنده‌ی پرسش: رضا راضی تاریخ پرسش: 1395/12/28

آیا روایت «تعوّذوا بالله من حبّ الحزن» حدیث صحیحی است؟ برخی گفته‌اند: «جبّ الحزن». کدام صحیح است «حبّ» یا «جبّ»؟ آیا دوستی حزن بد است؟

پاسخ به پرسش شماره: 11 تاریخ پاسخ به پرسش:

عمار بن سیف ضبی از ابو معان از ابن سیرین از ابو هریره از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت کرده است که فرمود: «تَعَوَّذُوا بِاللّهِ مِنْ جُبِّ الْحُزْنِ! قالُوا: وَ ما جُبُّ الْحُزْنِ؟ قالَ: وادٍ فِي جَهَنَّمَ تَتَعَوَّذُ مِنْهُ جَهَنَّمُ كُلَّ يَوْمٍ مِائَةَ مَرَّةٍ! قِيلَ: يا رَسُولَ اللّهِ مَنْ يَدْخُلُهُ؟ قالَ: الْقُرّاءُ الْمُراؤُونَ بِأَعْمالِهِمْ»؛ «به خداوند پناه ببرید از چاه اندوه! گفتند: چاه اندوه چیست؟ فرمود: درّه‌ای در جهنّم است که جهنّم روزی صد بار از آن به خداوند پناه می‌برد! گفته شد: ای رسول خدا! چه کسی به آن داخل می‌شود؟ فرمود: قاریان ریاکار»! بخاری در التاریخ الکبیر (ج2، ص170) این حدیث را روایت کرده و گفته است: «برای ابو معان شنیدنی از ابن سیرین شناخته نشده و او مجهول است» و ابن ماجه در سنن (ج1، ص94) آن را روایت کرده و گفته است: «عمار (بن سیف ضبی) گفته است که نمی‌دانم ابن سیرین، محمّد (بن سیرین) است یا أنس (بن سیرین)» و ترمذی در سنن (ج4، ص21) آن را روایت کرده و گفته است: «این حدیث غریبی است» و از این رو، البانی آن را در ضعیف سنن الترمذي (ص262) آورده و بیهقی در شعب الإیمان (ج5، ص339) آن را روایت کرده و ضعف آن نزد بخاری را یادآور شده است و ابن عدی (الکامل، ج5، ص71) آن را بی‌اعتبار شمرده و ضعف را در احادیث عمار بن سیف آشکار دانسته است. با این حال، شاهدی برای آن از حدیث علی بن ابی طالب از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم وجود دارد که طبرانی آن را در الدعاء (ص411) روایت کرده، جز اینکه در سند آن ابو بکر داهری است که بسیار ضعیف دانسته شده است (بنگرید به: ضعفاء العقیلی، ج2، ص241). از این رو، ابن جوزی هر دو حدیث را در الموضوعات (ج3، ص264) آورده و گفته است: «هٰذانِ حَدِیثانِ لا یَصِحّانِ عَنْ رَسُولِ اللّهِ صَلَّی اللّهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ»؛ «این دو حدیثی است که از رسول خدا صلّی الله علیه و سلّم ثابت نیست».

آری، به نظر می‌رسد که شواهد دیگری هم برای این حدیث وجود دارد که آن را به درجه‌ی ثبوت نزدیک می‌کند و چه بسا از شهرت آن در میان سلف پرده بر می‌دارد؛ مانند حدیثی از طریق حسن بصری از ابن عباس از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم که در آن آمده است: «إِنَّ فِي جَهَنَّمَ لَوادٍ يَسْتَعِيذُ جَهَنَّمُ مِنْ ذٰلِكَ الْوادِي فِي كُلِّ يَوْمٍ أَرْبَعَ مِائَةِ مَرَّةٍ أُعِدَّ ذٰلِكَ الْوادِي لِلْمُرائِينَ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ لِحامِلِ كِتابِ اللّهِ وَ لِلْمُصَدِّقِ فِي غَيْرِ ذاتِ اللّهِ وَ لِلْحُجّاجِ إِلىٰ بَيْتِ اللّهِ و لِلْخارِجِ فِي سَبِيلِ اللّهِ» (طبرانی، المعجم الكبير، ج12، ص136)؛ «هرآینه در جهنّم درّه‌ای است که جهنّم از آن درّه روزی چهار صد بار به خداوند پناه می‌برد و آن برای ریاکاران امّت محمّد صلى الله عليه و سلّم از حاملان کتاب خداوند و صدقه دهندگان برای غیر خشنودی خداوند و حج کنندگان به سوی خانه‌ی خداوند و خروج کنندگان در راه خداوند فراهم شده است» و مانند روایتی از کعب یا بشیر بن کعب که در آن آمده است: «إِنَّ فِي أَسْفَلِ دَرَكِ جَهَنَّمَ تَنانِيرَ ضِيقُها كَضِيقِ زُجِّ أَحَدِكُمْ فِي الْأَرْضِ، يُقالُ لَهُ: جُبُّ الْحُزْنِ، يَدْخُلُها قَوْمٌ بِأَعْمالِهِمْ فَيُطْبِقُ عَلَيْهِمْ» (ابن أبی شیبه، المصنّف، ج8، ص95؛ بغدادی دمشقی، التخویف من النار، ص123)؛ «در پایین‌ترین جای جهنّم تنورهایی است که تنگی آن‌ها مانند تنگی جای نیزه‌ی شما در زمین است، به آن‌ها چاه اندوه گفته می‌شود، قومی با اعمال خود به آن‌ها داخل می‌شوند، پس به روی‌شان بسته می‌شود» و مانند روایتی از عمران قصیر که در آن آمده است: «بَلَغَنِي أَنَّ فِي جَهَنَّمَ وادِياً تَسْتَعِيذُ مِنْهُ جَهَنَّمُ كُلَّ يَوْمٍ أَرْبَعَ مِائَةِ مَرَّةٍ أُعِدَّ ذٰلِكَ الْوادِي لِلْمُرائِينَ مِنَ الْقُرّاءِ» (بیهقی، شعب الإیمان، ج5، ص339)؛ «به من رسیده که در جهنّم درّه‌ای است که جهنّم روزی چهار صد بار از آن به خداوند پناه می‌برد و برای قاریان ریاکار فراهم آمده است» و مانند روایتی از سفیان ثوری که در آن آمده است: «إِنَّ فِي جَهَنَّمَ لَوادِياً تَتَعَوَّذُ مِنْهُ جَهَنَّمُ فِي كُلِّ يَوْمٍ سَبْعِينَ مَرَّةً يَسْكُنُهُ الْقُرّاءُ الزّائِرُونَ لِلْمُلُوكِ» (بیهقی، شعب الإیمان، ج7، ص63؛ ابن عبد البر، جامع بیان العلم و فضله، ج1، ص165؛ بغدادی دمشقی، التخویف من النار، ص123)؛ «هرآینه در جهنّم درّه‌ای است که جهنّم روزی هفتاد بار از آن به خداوند پناه می‌برد، قاریانی که با حاکمان ارتباط دارند در آن ساکن می‌شوند» و مانند روایتی از بکر بن خنیس که در آن آمده است: «إِنَّ فِي جَهَنَّمَ لَوادِياً تَتَعَوَّذُ جَهَنَّمُ مِنْ ذٰلِكَ الْوادِي كُلَّ يَوْمٍ سَبْعَ مَرّاتٍ وَ إِنَّ فِي الْوادِي لَجُبّاً يَتَعَوَّذُ الْوادِي وَ جَهَنَّمُ مِنْ ذٰلِكَ الْجُبِّ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعَ مَرّاتٍ وَ إِنَّ فِي الْجُبِّ لَحَيَّةً يَتَعَوَّذُ الْوادِي وَ الْجُبُّ وَ جَهَنَّمُ مِنْ تِلْكَ الْحَيَّةِ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعَ مَرّاتٍ، يَبْدَأُ بِفَسَقَةِ حَمَلَةِ الْقُرْآنِ» (بیهقی، شعب الإیمان، ج2، ص309؛ خطیب بغدادی، اقتضاء العلم العمل، ص75)؛ «هرآینه در جهنّم درّه‌ای است که جهنّم از آن درّه روزی هفت بار به خداوند پناه می‌برد و در آن درّه چاهی است که درّه و جهنّم از آن چاه روزی هفت بار به خداوند پناه می‌برند و در آن چاه ماری است که درّه و چاه و جهنّم از آن مار روزی هفت بار به خداوند پناه می‌برند، از حاملان فاسق قرآن شروع می‌کند» و مانند روایات فراوانی که درباره‌ی چنین چاه یا چنین درّه‌ای در جهنّم با نام‌های دیگری مانند «لملم»، «هبهب» و «پولس» رسیده و عبد الرحمن بن أحمد بغدادی دمشقی آن‌ها را در کتاب التخويف من النار (ص122 تا 126) گرد آورده است.

همچنین، این حدیث به منابع شیعه هم راه یافته است؛ چنانکه ابن بابویه آن را در عیون أخبار الرضا (ج2، ص66) با لفظ «حبّ الحزن» از علی از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم و زین الدین بن علی معروف به شهید ثانی آن را در منیة المرید (ص318) با لفظ «جبّ الخزي» به صورت مرسل از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت کرده که هر دو تصحیف «جبّ الحزن» است؛ همچنانکه ابن قولویه در کامل الزیارات (ص540) به نقل از جعفر بن محمّد صادق از چاهی در جهنّم با نام «جبّ الجوی» یا «جبّ الحوی» یاد کرده که محتمل است مانند آن دو تصحیف «جبّ الحزن» باشد. با این وصف، عجیب است که بسیاری از اهل تشیّع (مجلسی، بحار الأنوار، ج70، ص158؛ قمی، الکنی و الألقاب، ج1، ص178؛ نمازی، مستدرک سفینة البحار، ج7، ص249؛ قبانجی، مسند الإمام علی، ج10، ص356؛ نجفی، موسوعة أحادیث أهل البیت، ج7، ص168؛ ریشهری، میزان الحکمة، ج1، ص610) متوجّه تصحیف آشکار در روایت ابن بابویه نشده‌اند و آن را به معنای لزوم پناه بردن به خداوند از «دوست داشتن اندوه» پنداشته‌اند که معنا ندارد و در هیچ انسان عاقلی مصداق نمی‌یابد!

بی‌گمان اهتمام به روایت حدیث بدون درایت آن، از بلایای رایج در میان حدیث‌گرایان بوده که سبب بسیاری از انحرافات اعتقادی و عملی در میان مردم شده است.

دفتر حفظ و نشر آثار منصور هاشمی خراسانی؛ بخش پاسخگویی به پرسش‌ها
نوشتن پرسش

کاربر گرامی! شما می‌توانید پرسش‌های خود درباره‌ی آثار و اندیشه‌های علامه منصور هاشمی خراسانی را در فرم زیر بنویسید و برای ما ارسال کنید تا در این بخش پاسخ داده شود.

توجّه: ممکن است نام شما به عنوان نویسنده‌ی پرسش در پایگاه نمایش داده شود.
توجّه: از آنجا که پاسخ ما به پست الکترونیک شما ارسال می‌شود و لزوماً بر روی پایگاه قرار نمی‌گیرد، لازم است که آدرس خود را به درستی وارد کنید.
توجّه: لطفاً به نکات زیر توجّه فرمایید:
1 . ممکن است به پرسش شما در پایگاه پاسخ داده شده باشد. از این رو، بهتر است پیش از نوشتن پرسش خود، پرسش‌های مرتبط را مرور یا از امکان جستجو در پایگاه استفاده کنید.
2 . مدّت معمول برای پاسخگویی به هر پرسش، 3 تا 10 روز است.
3 . بهتر است از نوشتن پرسش‌های متعدّد و غیر مرتبط با هم در هر نوبت خودداری کنید؛ چراکه چنین پرسش‌هایی در پایگاه به تفکیک و أحیاناً در مدّتی بیش از مدّت معمول پاسخ داده می‌شوند.
لطفاً کد امنیتی را وارد کنید. بارگذاری مجدد کد امنیتی captcha loading
هر گونه استفاده و برداشت از مطالب این پایگاه با ذکر منبع بلامانع است.