دوشنبه 30 مرداد (اسد) 1396 هجری شمسی برابر با 29 ذي القعده 1438 هجری قمری Тоҷикӣ

منصور هاشمی خراسانی

* نرم‌افزار «نسیم رحمت» حاوی نسخه‌ی آفلاین پایگاه اطّلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی منتشر شد. * کتاب شریف «مناهج الرّسول صلّی الله علیه و آله و سلّم» حاوی مجموعه‌ی گفتارهای نورانی علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی در ابواب «مقدّمات»، «عقاید»، «اخلاق» و «احکام» منتشر شد. * مجموعه‌ی نقدها و بررسی‌های کتاب شریف «بازگشت به اسلام» اثر علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی منتشر شد. * «بسته‌های معرفتی هدایت» حاوی نامه‌ها، گفتارها، شرح‌ها، نقدها و بررسی‌ها و پرسش‌ها و پاسخ‌های مرتبط درباره‌ی موضوعات مهمّ اسلامی منتشر شد. * کتاب شریف «الکلم الطّیّب» حاوی نامه‌های حکمت‌آموز حضرت علامه منصور هاشمی خراسانی منتشر شد.
loading

خواندن پرسش‌ها و پاسخ‌ها

موضوع اصلی:

مقدّمات

شماره پرسش: 4 کد پرسش: 281
موضوع فرعی:

یقین و ظن؛ ضرورت یقین و عدم کفایت ظن

نویسنده‌ی پرسش: حسن علی تاریخ پرسش: 1395/12/11

دلیل اینکه در آیه قرآن فرموده «اجتنبوا کثیرا من الظن»؛ «از بسیاری گمان‌ها» اجتناب کنید و برخی گمان‌ها را استثنا فرموده چیست؟

با تشکر و سپاس بابت زحمات

پاسخ به پرسش شماره: 4 تاریخ پاسخ به پرسش:

«ظن» به معنای احتمال غالب در اسلام دارای دو جنبه و حکم است: یکی جنبه و حکم وضعی که «عدم حجّیّت» است و در سخن خداوند تبیین شده که فرموده است: «إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا ۚ» (یونس/ 36)؛ «هرآینه ظن چیزی را از حق کفایت نمی‌کند» و دیگری جنبه و حکم تکلیفی که «عدم جواز» است و در سخن خداوند تبیین شده که فرموده است: «اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ ۖ» (حجرات/ 12)؛ «از بسیاری ظن‌ها اجتناب کنید؛ چراکه برخی ظن‌ها گناهند». این به معنای آن است که ظن در اسلام نه تنها حجّت نیست، بلکه گاهی حرام است و آن هنگامی است که «ظنّ سوء» به معنای «گمان بد» نامیده می‌شود؛ مانند «گمان بد» به خداوند که بدترین گمان‌هاست و درباره‌ی آن فرموده است: «الظَّانِّينَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ ۚ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ ۖ» (فتح/ 6)؛ «گمان برندگان به خداوند گمان بد را دوران بد برای آنان است» و فرموده است: «وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ ۖ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ ۗ» (آل عمران/ 154)؛ «و دسته‌ای نگران خویش شده‌اند، به خداوند جز حق را گمان می‌برند گمان جاهلیّت را! می‌گویند آیا برای ما از این کار چیزی هست؟!» و فرموده است: «وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا» (أحزاب/ 10)؛ «و چون چشم‌ها خیره شد و دل‌ها به گلوها رسید و به خداوند گمان‌ها می‌بردید» و مانند «گمان بد» به پیامبر و مؤمنان که درباره‌ی آن فرموده است: «بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَالْمُؤْمِنُونَ إِلَىٰ أَهْلِيهِمْ أَبَدًا وَزُيِّنَ ذَٰلِكَ فِي قُلُوبِكُمْ وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ وَكُنْتُمْ قَوْمًا بُورًا» (فتح/ 12)؛ «بل گمان بردید که پیامبر و مؤمنان هرگز به نزد خانواده‌ها‌شان باز نمی‌گردند و آن در دل‌هاتان آراسته شد و گمان بردید گمان بد را و گروهی بی‌خیر بودید» و مانند «گمان بد» به زنان پاکدامن که درباره‌ی آن فرموده است: «إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ» (نور/ 23)؛ «هرآینه کسانی که زنان پاکدامن بی‌خبر مؤمن را متّهم می‌سازند در دنیا و آخرت لعنت می‌شوند و برایشان عذابی عظیم است» و فرموده است: «لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا وَقَالُوا هَٰذَا إِفْكٌ مُبِينٌ» (نور/ 12)؛ «چرا هنگامی که آن را شنیدید مردان و زنان مؤمن به یکدیگر گمان خیر نبردند و نگفتند این تهمتی آشکار است؟!» و فرموده است: «وَلَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ مَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهَٰذَا سُبْحَانَكَ هَٰذَا بُهْتَانٌ عَظِيمٌ» (نور/ 16)؛ «و چرا هنگامی که آن را شنیدید نگفتید ما را نمی‌رسد که به این تکلّم کنیم، (خداوندا!) منزّهی تو، این بهتانی عظیم است؟!». پیداست که این دسته از گمان‌ها نه تنها حجّیّت ندارند، بلکه گناهند و از این رو، خداوند فرموده است: «اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ ۖ» (حجرات/ 12)؛ «از بسیاری گمان‌ها اجتناب کنید؛ چراکه برخی گمان‌ها گناهند»، در حالی که گمان‌های خوب هر چند شرعاً حجّت نیستند، گناه محسوب نمی‌شوند و حتّی می‌توان درباره‌ی برخی «موضوعات» به آن‌ها عمل کرد؛ مانند گمان عدالت به امام جماعتی که فسقی از او ظاهر نشده، با علم به اینکه ممکن است عادل نباشد و مانند گمان حلّیّت به گوشت گوسفندی که قصّاب مسلمان عرضه کرده، با علم به اینکه ممکن است حلال نباشد؛ چراکه علم به واقع در این قبیل «موضوعات» غالباً غیر ممکن یا بسیار دشوار است و از این رو، عقلا درباره‌ی آن‌ها تسامح می‌کنند و خداوند نیز به تسامح آنان درباره‌ی آن‌ها راضی است؛ چراکه تکلیف آنان به علم در این قبیل «موضوعات»، تکلیف ما لا یطاق یا مستلزم عسر و حرج است، بدون اینکه مقصّر باشند، در حالی که خداوند فرموده است: «لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا ۚ» (بقره/ 286)؛ «خداوند کسی را جز به اندازه‌ی توانش تکلیف نمی‌کند» و فرموده است: «يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ» (بقره/ 185)؛ «خداوند برای شما آسانی می‌خواهد و برای شما سختی نمی‌خواهد» و فرموده است: «مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ» (مائده/ 6)؛ «خداوند نمی‌خواهد که بر شما حرجی قرار دهد»؛ بر خلاف «احکام» که عمل به هیچ گمانی درباره‌ی آن‌ها جایز نیست؛ چراکه هیچ حکمی بدون علم به خداوند نسبت داده نمی‌شود؛ چنانکه فرموده است: «أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ» (أعراف/ 28)؛ «آیا به خداوند چیزی را نسبت می‌دهید که علم ندارید؟!» و تفاوتشان در این است که علم به «حکم» با بیان خداوند ممکن شده است و گمان به آن هرگاه نادرست برآید به دروغ بستن بر او و بدعت در دین بلکه گاهی کفر می‌انجامد، ولی علم به «موضوع» با توجّه به نامحصور بودن آن ممکن نشده و گمان به آن -بر خلاف گمان به «حکم»- در مقام «امتثال» است و هرگاه نادرست برآید به معصیت یعنی عمل بر خلاف «حکم» می‌انجامد که اگر از روی قصور باشد بخشوده است.

حاصل آنکه ظنّ به «حکم» برای اخذ به آن کافی نیست، ولی ظنّ به «موضوع» هرگاه جنبه‌ی شرعی نداشته یا با قصور از علم درباره‌ی آن همراه باشد، می‌تواند برای اخذ به آن کافی باشد، مشروط به اینکه «ظنّ سوء» محسوب نشود؛ چراکه «ظنّ سوء» نه تنها قابل اخذ نیست، بلکه گناه است.

دفتر حفظ و نشر آثار منصور هاشمی خراسانی؛ بخش پاسخگویی به پرسش‌ها
نوشتن پرسش

کاربر گرامی! شما می‌توانید پرسش‌های خود درباره‌ی آثار و اندیشه‌های علامه منصور هاشمی خراسانی را در فرم زیر بنویسید و برای ما ارسال کنید تا در این بخش پاسخ داده شود.

توجّه: ممکن است نام شما به عنوان نویسنده‌ی پرسش در پایگاه نمایش داده شود.
توجّه: از آنجا که پاسخ ما به پست الکترونیک شما ارسال می‌شود و لزوماً بر روی پایگاه قرار نمی‌گیرد، لازم است که آدرس خود را به درستی وارد کنید.
توجّه: لطفاً به نکات زیر توجّه فرمایید:
1 . ممکن است به پرسش شما در پایگاه پاسخ داده شده باشد. از این رو، بهتر است پیش از نوشتن پرسش خود، پرسش‌های مرتبط را مرور یا از امکان جستجو در پایگاه استفاده کنید.
2 . مدّت معمول برای پاسخگویی به هر پرسش، 3 تا 10 روز است.
3 . بهتر است از نوشتن پرسش‌های متعدّد و غیر مرتبط با هم در هر نوبت خودداری کنید؛ چراکه چنین پرسش‌هایی در پایگاه به تفکیک و أحیاناً در مدّتی بیش از مدّت معمول پاسخ داده می‌شوند.
لطفاً کد امنیتی را وارد کنید. بارگذاری مجدد کد امنیتی captcha loading
هر گونه استفاده و برداشت از مطالب این پایگاه با ذکر منبع بلامانع است.