چهارشنبه 1 آذر (قوس) 1396 هجری شمسی برابر با 4 ربیع الأوّل 1439 هجری قمری Тоҷикӣ English

منصور هاشمی خراسانی

* پایگاه اطّلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی «به زبان انگلیسی» راه‌اندازی شد. * ترجمه‌ی کتاب «بازگشت به اسلام» اثر علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی «به زبان انگلیسی» منتشر شد. * نرم‌افزار «نسیم رحمت» حاوی نسخه‌ی آفلاین پایگاه اطّلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی منتشر شد. * کتاب شریف «مناهج الرّسول صلّی الله علیه و آله و سلّم» حاوی مجموعه‌ی گفتارهای نورانی علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی در ابواب «مقدّمات»، «عقاید»، «اخلاق» و «احکام» منتشر شد. * کتاب شریف «الکلم الطّیّب» حاوی نامه‌های حکمت‌آموز حضرت علامه منصور هاشمی خراسانی منتشر شد.
loading

خواندن پرسش‌ها و پاسخ‌ها

موضوع اصلی:

احکام

شماره پرسش: 13 کد پرسش: 272
موضوع فرعی:

احکام نماز

نویسنده‌ی پرسش: ابو الفضل تاریخ پرسش: 1395/11/12

اینان بعضی از قسمت‌های نماز را آهسته و بعضی را بلند می‌خوانند. این حکم با توجه به آیه قرآن که می‌گوید نماز را نه بلند و نه آهسته بخوانید چگونه است؟

پاسخ به پرسش شماره: 13 تاریخ پاسخ به پرسش:

میان مسلمانان اختلافی نیست که نمازگزار در نماز صبح، مغرب و عشاء به «جهر» یعنی صدای بلند و در نمازهای ظهر و عصر به «اخفات» یعنی صدای آهسته قرائت می‌کند، تا حدّی که می‌توان آن را از مسلّمات آنان در همه‌ی ادوار اسلامی دانست، در حالی که خداوند در کتاب خود فرموده است: «وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَٰلِكَ سَبِيلًا» (إسراء/ 110)؛ «و نمازت را به جهر و به اخفات نخوان و میانه‌ی آن دو راهی پیدا کن» و از اینجا دانسته می‌شود که برداشت مسلمانان از این آیه مخالف با رویّه‌ی آنان در قرائت نماز نبوده است و این می‌تواند به یکی از دو دلیل بوده باشد: یکی آنکه «صلاة» در این آیه را به معنای نمازهای پنج‌گانه ندانسته باشند؛ چنانکه از کسانی مانند عائشه، زبیر، ابو هریره، عبد الله بن شداد، ابراهیم نخعی، عطاء، مجاهد، أبو عیاض و مکحول روایت شده است که آن را به معنای مطلق «دعا» دانسته‌اند، در حالی که نمی‌تواند به این معنا باشد؛ زیرا خداوند به اخفات بلکه إخفاء دعا امر کرده و فرموده است: «ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً ۚ» (أعراف/ 55)؛ «پروردگارتان را با تضرّع و در پنهانی بخوانید» و فرموده است: «وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ» (أعراف/ 205)؛ «و پروردگارت را در دلت با تضرّع و ترس و بدون بالا بردن صدا در سخن یاد کن در صبح‌گاهان و شام‌گاهان و از غافلان نباش» و دیگری آنکه جهر و اخفات در این آیه را به معنای جهر و اخفات مرسوم ندانسته باشند؛ چنانکه از کسانی مانند ابن عباس، ابن مسعود، سعید بن جبیر، قتاده، ضحاک، ابن سیرین و مقاتل روایت شده است که آن دو را به معنای جهر بیش از حد و اخفات بیش از حد دانسته‌اند و این قول حقّی است؛ چراکه قرائت نماز نه با صدای بلند و نه با صدای آهسته ممکن نیست، مگر اینکه حدّ خاصّی از آن دو مراد باشد و این مروی از اهل بیت پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم (کلینی، الکافی، ج3، ص316؛ طوسی، تهذیب الأحکام، ج2، ص290؛ تفسیر العیاشی، ج2، ص319) و قول علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی است؛ چنانکه یکی از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«سَأَلْتُ الْمَنْصُورَ عَنْ قَوْلِ اللّهِ تَعالیٰ: <وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَٰلِكَ سَبِيلًا>، قالَ: لا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ کُلَّ الْجَهْرِ فَتُؤْذِي بِذٰلِكَ قَرِینَكَ وَ لا تُخافِتْ بِها کُلَّ الْإِخْفاتِ فَلا تَسْمَعُ نَفْسُكَ! ثُمَّ قالَ: إِذا قَرَأَ الرَّجُلُ فِي صَلاتِهِ قِرائَةً لا یَسْمَعُها یَقُولُ لَهُ الْمَلَكُ وَ هُوَ مُقَرِّبٌ أُذُنَهُ: ما تَقُولُ یا أَحْمَقُ؟! فَلا یَکْتُبُ لَهُ شَیْئاً»؛ «از منصور درباره‌ی سخن خداوند بلندمرتبه پرسیدم که می‌فرماید: <و نمازت را به جهر و به اخفات نخوان و میانه‌ی آن دو راهی پیدا کن>، فرمود: نمازت را بیش از حد با جهر نخوان تا کسی که نزدیک توست را بیازاری و آن را بیش از حد با اخفات نخوان که خودت هم آن را نشنوی! سپس فرمود: هرگاه مرد در نمازش به گونه‌ای قرائت کند که خودش هم آن را نشنود، فرشته (اعمال) در حالی که گوشش را نزدیک می‌آورد، به او می‌گوید: چه می‌گویی ای احمق؟! پس چیزی برای او نمی‌نویسد»!

همچنانکه یکی دیگر از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«ذُکِرَ عِنْدَ الْمَنْصُورِ قَوْلُ اللّهِ تَعالیٰ: <وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا>، فَقالَ: لَمْ یَجْهَرْ بِصَلاتِهِ مَنْ لَمْ یُؤْذِ قَرِینَهُ وَ لَمْ یُخافِتْ بِها مَنْ أَسْمَعَ أُذُنَیْهِ»؛ «نزد منصور سخن خداوند بلندمرتبه یاد شد که می‌فرماید: <و نمازت را به جهر و به اخفات نخوان>، پس فرمود: نمازش را به جهر نخوانده کسی که همنشین خود را نیازرده و آن را به اخفات نخوانده کسی که به گوش خود رسانده است»!

این به معنای آن است که نماز هرگاه به قدری آهسته خوانده شود که خود نمازگزار آن را نشنود، باطل است؛ چراکه مطلوب خداوند خواندن آن بدون چنین اخفاتی است و این مطلوب تحقّق نیافته؛ خصوصاً با توجّه به اینکه قرائت قرآن در آن را واجب دانسته و فرموده است: «فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ ۚ» (مزّمّل/ 20)؛ «پس هر چه از قرآن میسّر شود را قرائت کنید»، در حالی که قرائت قرآن ظاهر در رساندن آن دست کم به گوش خود است و بدون این کار بیشتر تصوّر آن دانسته می‌شود تا قرائت آن! همچنانکه هرگاه به قدری بلند خوانده شود که برای افراد نزدیک آزار دهنده باشد، به نحوی که مثلاً گوش‌شان را بخراشد یا حواس‌شان را پرت کند نیز بعید نیست که باطل باشد؛ خصوصاً با توجّه به تحریم آن پیش از تحریم اخفات در سخن خداوند که به حرمت بیشتر آن إشعار دارد و سخن دیگر او که فرموده است: «وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ ۚ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ» (لقمان/ 19)؛ «و صدایت را پایین آور، هرآینه ناپسندترین صداها صدای خران است».

آری، این حکم شامل همه‌ی نمازهای پنج‌گانه می‌شود و با این وصف، قرائت هر یک از آن‌ها هرگاه نه بیش از حد بلند و نه بیش از حد آهسته باشد، صحیح است، اگرچه در همه‌ی آن‌ها یکسان یا در برخی از آن‌ها بلندتر و در برخی دیگر آهسته‌تر باشد؛ جز آنکه مستحبّ است در نماز صبح، مغرب و عشاء بلندتر و در نماز ظهر و عصر آهسته‌تر باشد و این قول مشهور اهل سنّت و جماعت (نووی، المجموع، ج3، ص389؛ ابن قدامه، المغنی، ج1، ص606) و قول ابن جنید، شریف مرتضی و برخی دیگر از شیعه (محقّق حلّی، المعتبر، ج2، ص176؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج82، ص71) و روایت صحیح‌تر از اهل بیت است (مسائل علی بن جعفر، ص237؛ حمیری، قرب الاسناد، ص205؛ طوسی، الإستبصار، ج1، ص313؛ همو، تهذیب الأحکام، ج2، ص162) و روایت دیگر از آنان وجوب آن است (ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ج1، ص344؛ طوسی، الإستبصار، ج1، ص313؛ همو، تهذیب الأحکام، ج2، ص162) که قول مشهور شیعه (ابن مطهّر حلّی، مختلف الشیعة، ج2، ص153) و قول حنفیّه در خصوص جماعت است (سرخسی، المبسوط، ج1، ص17؛ سمرقندی، تحفة الفقهاء، ج1، ص130؛ کاشانی، بدائع الصنائع، ج1، ص160؛ ابن نجیم، البحر الرائق، ج1، ص586)، ولی با اطلاق سخن خداوند سازگار نیست؛ زیرا اطلاق سخن او مقتضی صحّت هر نمازی است که نه بیش از حد بلند و نه بیش از حد آهسته خوانده می‌شود و نسخ یا تخصیص آن به وسیله‌ی سنّت ممکن نیست. آری، سنّت -هرگاه متواتر باشد- می‌تواند بلندتر خواندن برخی از نمازها و آهسته‌تر خواندن برخی دیگر را مستحبّ مؤکّد قرار دهد (بنگرید به: بازگشت به اسلام، ص194 تا 197) و با این وصف، می‌توان گفت که قرائت در نماز صبح، مغرب و عشاء با صدای بلندتر و در نماز ظهر و عصر با صدای آهسته‌تر، مستحبّ مؤکّد است؛ چراکه التزام به آن با تواتر از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت شده است؛ البته تنها در نماز جماعت و برای امام، با توجّه به اینکه نوع روایات رسیده از آن حضرت در این باره، ناظر به نماز جماعت و امام است، نه نماز منفرد و در برخی روایات رسیده از اهل بیت او علّت آن آگاه کردن مردم از نماز جماعت در تاریکی صبح، مغرب و عشاء دانسته شده است که در روشنایی ظهر و عصر ضرورت ندارد (بنگرید به: ابن بابویه، علل الشرائع، ج1، ص263؛ همو، من لا یحضره الفقیه، ج1، ص310) و با این وصف، قرائت در نماز صبح، مغرب و عشاء با صدای بلندتر، برای منفرد سنّت نیست؛ چنانکه یکی از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«قالَ لِيَ الْمَنْصُورُ: لا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَ أَنْتَ مُنْفَرِدٌ فَإِنَّما سُنَّ الْجَهْرُ لِلْجَماعَةِ وَلْتَکُنْ قِرائَتُكَ لِنَفْسِكَ وَ لا تُحَدِّر تَحْدِیراً»؛ «منصور به من فرمود: نمازت را در حالی که منفرد هستی به جهر نخوان؛ چراکه جهر برای جماعت سنّت شد و باید قرائتت برای خودت باشد و (در آن) شتاب بسیار نکن»!

هر چند خواندن آن به جهر یعنی با صدای بلندتر نیز اشکالی ندارد، بلکه اگر در اوقات صبح، مغرب و عشاء مزاحم کسی نباشد خالی از استحباب نیست؛ چنانکه یکی از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«سَمِعْتُ الْمَنْصُورَ یَقُولُ: إِنَّما تَجْهَرُ بِالْقِرائَةِ فِي الصُّبْحِ وَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشاءِ إِذا کُنْتَ إِماماً وَ أَمّا إِذا کُنْتَ مُنْفَرِداً فَإِنْ شِئْتَ جَهَرْتَ وَ إِنْ شِئْتَ لَمْ تَجْهَرْ وَ لَوْ جَهَرْتَ لَکانَ أَحَبَّ إِلَيَّ إِلّا أَن یَکُونَ عِنْدَكَ مَنْ لا یَسْتَمِعُ لِقِرائَتِكَ»؛ «شنیدم منصور می‌فرماید: تنها هنگامی که امام هستی در نماز صبح و مغرب و عشاء به جهر قرائت می‌کنی، امّا هنگامی که منفرد هستی پس اگر می‌خواهی به جهر قرائت کن و اگر می‌خواهی به جهر قرائت نکن و اگر به جهر قرائت کنی نزد من محبوب‌تر است مگر اینکه نزدت کسی باشد که به قرائتت گوش نمی‌سپارد»!

البته این استحباب تنها برای مردان است و برای زنان -هرگاه احتمال بدهند که صدای‌شان به گوش نامحرمی برسد- صدای آهسته‌تر بهتر است؛ چنانکه یکی از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«مَرَّ الْمَنْصُورُ عَلَی امْرَأَةٍ وَ هِيَ تَقْرَأُ فِي صَلاتِها بِشَيْءٍ مِنَ الْجَهْرِ فَقالَ لَها وَ هِيَ فِي الصَّلاةِ: اخْفِضِي مِنْ صَوْتكِ أَیَّتُهَا الْمُسْلِمَةُ وَ لا تَجْهَرِي کَجَهْرِ الرِّجالِ، فَإِنَّ اللّهَ یُحِبُّ أَن یَجِدَ فِي صَوْتِ الْمَرْأَةِ خِفْضَةً کَما یُحِبُّ أَن یَجِدَ فِي صَوْتِ الرَّجُلِ رِفْعَةً»؛ «منصور بر زنی گذشت که در نمازش تا حدّی بلند قرائت می‌کرد، پس به او در حالی که در نماز بود فرمود: صدایت را پایین‌تر بیاور ای زن مسلمان و مانند مردان بلند نخوان؛ زیرا خداوند دوست می‌دارد که در صدای زنان پایین بودنی بیابد همان طور که دوست می‌دارد در صدای مردان بلند بودنی»!

آری، همه‌ی کسانی که «صلاة» در آیه‌ی جهر و اخفات را به معنای نماز دانسته‌اند، آن را بر خصوص قرائت حمل کرده‌اند و این قولی است که خالی از وجه نیست؛ چراکه اطلاق «صلاة» بر «قرآن» مانند اطلاق «قرآن» بر «صلاة» از باب اطلاق کل بر جزء و جزء بر کل جایز است؛ چنانکه خداوند فرموده است: «أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَىٰ غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ ۖ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا» (إسراء/ 78)؛ «نماز را از زوال آفتاب تا اوج تاریکی شب به جای آور و قرآن صبح را؛ چراکه قرآن صبح مشهود است»، با توجّه به اینکه مراد از «قرآن صبح» نماز صبح است که در آن قرآن خوانده می‌شود، ولی انصاف آن است که عموم سخن خداوند در آیه‌ی جهر و اخفات، ادعیه و اذکار رکوع، سجود، قیام و قعود در نماز را مانند قرائت در آن شامل می‌شود و با این وصف، گفتن آن‌ها نیز با صدایی بیش از حد بلند یا بیش از حد آهسته جایز نیست. آری، گفتن آن‌ها با صدایی آهسته -بدون تفریط- برای امام و منفرد در همه‌ی نمازها مستحبّ است؛ چراکه آن‌ها چیزی جز «دعا» و «ذکر» خداوند نیستند و خداوند فرموده است: «ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً ۚ» (أعراف/ 55)؛ «پروردگارتان را با تضرّع و در پنهانی بخوانید» و فرموده است: «وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ» (أعراف/ 205)؛ «و پروردگارت را در دلت با تضرّع و ترس و بدون بالا بردن صدا در سخن یاد کن»؛ چنانکه یکی از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«صَلَّیْتُ خَلْفَ الْمَنْصُورِ صَلاةَ الْفَجْرِ فَجَهَرَ بِالتَّکْبِیرِ کُلِّهِ وَ الْقِرائَةِ وَ سَمِعَ اللّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ وَ التَّسْلِیمِ الْآخِرِ وَ خافَتَ بِالْقَوْلِ فِي الرُّکُوعِ وَ السُّجُودِ وَ التَّشَهُّدِ وَ انْصَرَفَ عَنْ یَمِینِهِ»؛ «پشت سر منصور نماز صبح را به جای آوردم، پس همه‌ی تکبیرها و قرائت و سمع الله لمن حمده و سلام آخر را بلند گفت و سخن در رکوع و سجود و تشهّد را آهسته گفت و از طرف راستش منصرف شد»!

حاصل آنکه قرائت در نماز صبح، مغرب و عشاء با صدایی بلند بدون افراط و در نماز ظهر و عصر با صدایی آهسته بدون تفریط برای امام جماعت سنّت مؤکّد و برای منفرد اختیاری است و سایر اذکار و ادعیه با صدایی آهسته بدون تفریط برای امام و منفرد در همه‌ی نمازها افضل است، به استثنای اذکار و ادعیه‌ای مانند تکبیرات و «سمع الله لمن حمده» و سلام آخر که به منظور آگاه کردن مأموم در نماز جماعت با صدایی بلند بدون افراط گفته می‌شوند.

دفتر حفظ و نشر آثار منصور هاشمی خراسانی؛ بخش پاسخگویی به پرسش‌ها
نوشتن پرسش

کاربر گرامی! شما می‌توانید پرسش‌های خود درباره‌ی آثار و اندیشه‌های علامه منصور هاشمی خراسانی را در فرم زیر بنویسید و برای ما ارسال کنید تا در این بخش پاسخ داده شود.

توجّه: ممکن است نام شما به عنوان نویسنده‌ی پرسش در پایگاه نمایش داده شود.
توجّه: از آنجا که پاسخ ما به پست الکترونیک شما ارسال می‌شود و لزوماً بر روی پایگاه قرار نمی‌گیرد، لازم است که آدرس خود را به درستی وارد کنید.
توجّه: لطفاً به نکات زیر توجّه فرمایید:
1 . ممکن است به پرسش شما در پایگاه پاسخ داده شده باشد. از این رو، بهتر است پیش از نوشتن پرسش خود، پرسش‌های مرتبط را مرور یا از امکان جستجو در پایگاه استفاده کنید.
2 . مدّت معمول برای پاسخگویی به هر پرسش، 3 تا 10 روز است.
3 . بهتر است از نوشتن پرسش‌های متعدّد و غیر مرتبط با هم در هر نوبت خودداری کنید؛ چراکه چنین پرسش‌هایی در پایگاه به تفکیک و أحیاناً در مدّتی بیش از مدّت معمول پاسخ داده می‌شوند.
لطفاً کد امنیتی را وارد کنید. بارگذاری مجدد کد امنیتی captcha loading
هر گونه استفاده و برداشت از مطالب این پایگاه با ذکر منبع بلامانع است.