سه شنبه 16 آذر (قوس) 1395 هجری شمسی برابر با 7 ربیع الأوّل 1438 هجری قمری Тоҷикӣ

منصور هاشمی خراسانی

* بخش «آشنایی» حاوی توضیحات کافی درباره‌ی علامه منصور هاشمی خراسانی، آثار و پایگاه ایشان راه‌اندازی شد. * مجموعه‌ی نقدها و بررسی‌های کتاب شریف «بازگشت به اسلام» اثر علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی منتشر شد. * «بسته‌های معرفتی هدایت» حاوی نامه‌ها، گفتارها، شرح‌ها، نقدها و بررسی‌ها و پرسش‌ها و پاسخ‌های مرتبط درباره‌ی موضوعات مهمّ اسلامی منتشر شد. * کتاب شریف «الکلم الطّیّب» حاوی نامه‌های حکمت‌آموز حضرت علامه منصور هاشمی خراسانی منتشر شد. * کانال اطلاع‌رسانی «نهضت بازگشت به اسلام» در شبکه‌ی تلگرام راه‌اندازی شد. * صفحه رسمی دفتر حفظ و نشر آثار منصور هاشمی خراسانی بر روی شبکه‌ی اجتماعی فیسبوک و گوگل پلاس راه‌اندازی شد. * نسخه‌ی تاجیکی پایگاه اطّلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار منصور هاشمی خراسانی راه‌اندازی شد.

خواندن پرسش‌ها و پاسخ‌ها

موضوع اصلی:

احکام

شماره پرسش: 11 کد پرسش: 235
موضوع فرعی:

احکام نماز

نویسنده‌ی پرسش: بیاتی تاریخ پرسش: 1395/7/15

نماز آیات را در چه مواردی و با چه کیفیتی باید خواند؟

پاسخ به پرسش شماره: 11 تاریخ پاسخ به پرسش:

نماز آیات در وقت گرفتن خورشید و ماه، واجب است؛ به دلیل سخن خداوند که فرموده است: «وَمِنْ آيَاتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ ۚ لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلَا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ» (فصّلت/ 37)؛ «و از آیات او شب و روز و خورشید و ماهند، برای خورشید یا ماه سجده نکنید و برای خداوندی سجده کنید که آن‌ها را آفریده است اگر او را پرستش می‌کنید» و به دلیل سخن متواتر و مشهور پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم که فرموده است: «إِنَّ ٱلشَّمْسَ وَ ٱلْقَمَرَ آیَتانِ مِنْ آیاتِ ٱللّهِ لا یَنْکَسِفانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَ لا لِحَیاتِهِ فَإِذا رَأَیْتُمْ ذٰلِكَ فَٱفْزَعُوا إِلَی ٱلصَّلاةِ»؛ «هرآینه خورشید و ماه دو آیت از آیات خداوند هستند که برای مرگ کسی یا زندگی او نمی‌گیرند، پس چون آن را دیدید به نماز پناه آورید» (برای این مضمون در منابع اهل سنّت نگاه کنید به: مسند الشّافعی، ص178؛ مسند أحمد، ج6، ص76؛ سنن الدارمی، ج1، ص359؛ صحیح البخاری، ج2، ص23؛ صحیح مسلم، ج3، ص27؛ سنن ابن ماجه، ج1، ص401؛ سنن أبی داود، ج1، ص262؛ سنن النسائی، ج3، ص124؛ سنن البیهقی، ج3، ص321 و در منابع شیعه نگاه کنید به: برقی، المحاسن، ج2، ص313؛ کلینی، الکافی، ج3، ص463؛ ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ج1، ص540؛ طوسی، تهذیب الأحکام، ج3، ص154) و تردیدی نیست که امر ظاهر در وجوب است.

امّا آیا این نماز در وقت سایر حوادث طبیعی ترس‌آور مانند زلزله، سیل، توفان و صاعقه نیز واجب است؟ در این باره دو قول است: یکی آنکه واجب نیست؛ به دلیل اینکه سخن خداوند و پیامبرش تنها بر وجوب نماز در وقت گرفتن خورشید و ماه دلالت دارد و اصل، عدم وجوب آن در اوقات دیگر است و دیگری آنکه واجب است؛ به دلیل اینکه سخن خداوند و پیامبرش تنها بر وجوب نماز در وقت گرفتن خورشید و ماه دلالت ندارد، بلکه در مقام بیان نمونه است؛ چنانکه عبارت «مِنْ آيَاتِهِ» در سخن خداوند و «آیَتانِ مِنْ آیاتِ ٱللّهِ» در سخن پیامبرش، صریح در عدم حصر است و با این وصف، هر آیتی از آیات خداوند به معنای حادثه‌ای غیر عادی از حوادث طبیعی که سبب ترس عمومی می‌شود، نماز را ایجاب می‌کند و این قول اهل بیت پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و برخی صحابه و قول علامه منصور هاشمی خراسانی حفظه الله تعالی است؛ چنانکه یکی از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«رَأَی ٱلْمَنْصُورُ صاعِقَةً عَظِیمَةً فِي یَوْمٍ عاصِفٍ فَصَلّیٰ فَأَطالَ ثُمَّ قالَ: ما یَمْنَعُهُمْ إِذا جاءَهُمْ شَيْءٌ مِمّا عَذَّبَ ٱللّهُ بِهِ عِبادَهُ فِي ٱلْحَیاةِ ٱلدُّنْیا أَنْ یَرْکَعُوا؟! أَما بَلَغَهُمْ قَوْلُ ٱللّهِ تَعالیٰ: <فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَٰكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ>؟!»؛ «جناب منصور در روزی توفانی صاعقه‌ای عظیم دید، پس نماز گزارد و (آن را) طولانی کرد و سپس فرمود: چه چیزی آنان را باز می‌دارد از اینکه وقتی چیزی از آنچه خداوند با آن بندگانش را در زندگی دنیا عذاب کرده است می‌آیدشان، رکوع کنند؟! آیا سخن خداوند به آنان نرسیده است که می‌فرماید: <پس چرا هنگامی که عذاب ما به سویشان آمد تضرّع نکردند؟! بلکه دل‌هاشان سخت شد و شیطان کاری که انجام می‌دادند را برایشان آراست> (أنعام/ 43)؟!».

همچنانکه یکی دیگر از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«لَمّا جاءَتْ زَلْزَلَةُ بَدَخْشانَ دَخَلْتُ عَلَی ٱلْمَنْصُورِ فَوَجَدْتُهُ یُصَلِّي، فَلَمّا فَرِغَ مِنْ صَلاتِهِ سَأَلَنِي عَنِ ٱلنّاسِ فَقُلْتُ: عافاهُمُ ٱللّهُ وَ قَدْ فَزِعُوا، فَحَمِدَ ٱللّهَ عَلیٰ عافِیَتِهِمْ، ثُمَّ قالَ: وَ هَلْ وَجَدْتَهُمْ راکِعِینَ؟ قُلْتُ: لا وَ لا یَریٰ أَکْثَرُهُمْ فِیها صَلاةً! قالَ: إِنَّ هٰؤُلاءِ لَغافِلُونَ! <وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ ۝ حَتَّىٰ إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ إِذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ>! ثُمَّ قامَ فَصَلّیٰ صَلاةً أُخْریٰ»؛ «هنگامی که زلزله‌ی بدخشان آمد، بر جناب منصور داخل شدم، پس او را در حال نماز یافتم، پس چون از نماز خود فارغ شد از من درباره‌ی مردم پرسش کرد، پس گفتم: خداوند آنان را به سلامت داشت، ولی سخت ترسیده‌اند، پس خداوند را بر سلامت آنان سپاس گفت و سپس فرمود: آیا آنان را در حال رکوع یافتی؟ گفتم: نه و بیشتر آنان در آن نمازی نمی‌بینند! فرمود: آنان همانا غافلانند <و هرآینه آنان را به عذاب دچار کردیم، پس برای پروردگارشان فروتنی نکردند و تضرّع نمی‌کنند، تا آن گاه که به روی آنان دری دارای عذابی شدید بگشاییم، پس ناگاه در آن ناامید شوند> (مؤمنون/ 76 و 77)! سپس برخاست و نمازی دیگر گزارد».

امّا کیفیّت این نماز به پنج صورت روایت شده است:

صورت یکم دو رکعت مانند نماز صبح؛ به دلیل آنکه وجود بیش از یک رکوع در هر رکعت بر خلاف صورت معلوم نماز به تواتر است و جز با تواتر روا داشته نمی‌شود، در حالی که تواتری برای آن وجود ندارد و با این وصف، اگر کسی در هر رکعت بیش از یک رکوع به جای آورد، نماز او باطل است و این قول عبد الله بن زبیر، نخعی، ثوری و ابو حنیفه است.

صورت دوم دو رکعت با چهار رکوع، به این ترتیب که در رکعت اول حمد و سوره‌ای دیگر بخواند و رکوع کند و سپس برخیزد و دوباره حمد و سوره‌ای دیگر بخواند و رکوع کند و سپس برخیزد و «سمع الله لمن حمده» گوید و به سجده رود و این کار را در رکعت دوم تکرار کند؛ به دلیل روایت کسانی چون عثمان، عائشه، ابن عبّاس، عبد الله بن عمر، عبد الله بن عمرو و جابر بن عبد الله از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم و این قول مالک، شافعی، احمد و بخاری است.

صورت سوم دو رکعت با شش رکوع، به این ترتیب که در رکعت اول حمد و سوره‌ای دیگر بخواند و رکوع کند و سپس برخیزد و دوباره حمد و سوره‌ای دیگر بخواند و رکوع کند و سپس برخیزد و سه‌باره حمد و سوره‌ای دیگر بخواند و رکوع کند و سپس برخیزد و «سمع الله لمن حمده» گوید و به سجده رود و این کار را در رکعت دوم تکرار کند؛ به دلیل روایت عائشه و جابر از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم و این قول ابن منذر و قولی از ابن راهویه است و ابن حنبل آن را روا دانسته است.

صورت چهارم دو رکعت با هشت رکوع، به این ترتیب که در رکعت اول حمد و سوره‌ای دیگر بخواند و رکوع کند و سپس برخیزد و دوباره حمد و سوره‌ای دیگر بخواند و رکوع کند و سپس برخیزد و سه‌باره حمد و سوره‌ای دیگر بخواند و رکوع کند و سپس برخیزد و چهارباره حمد و سوره‌ای دیگر بخواند و رکوع کند و سپس برخیزد و «سمع الله لمن حمده» گوید و به سجده رود و این کار را در رکعت دوم تکرار کند؛ به دلیل روایت عليّ بن ابی طالب، ابن عباس و حذیفه از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم و این قول حبیب بن أبی ثابت است.

صورت پنجم دو رکعت با ده رکوع، به این ترتیب که در رکعت اول حمد و سوره‌ای دیگر بخواند و رکوع کند و سپس برخیزد و دوباره حمد و سوره‌ای دیگر بخواند و رکوع کند و سپس برخیزد و سه‌باره حمد و سوره‌ای دیگر بخواند و رکوع کند و سپس برخیزد و چهارباره حمد و سوره‌ای دیگر بخواند و رکوع کند و و سپس برخیزد و پنج‌باره حمد و سوره‌ای دیگر بخواند و رکوع کند و سپس برخیزد و «سمع الله لمن حمده» گوید و به سجده رود و این کار را در رکعت دوم تکرار کند؛ به دلیل روایت عليّ بن ابی طالب و أبيّ بن کعب از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم و این قول مشهور از اهل بیت پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم است، هر چند صورت یکم و چهارم نیز از آنان روایت شده است.

با این وصف، حق آن است که هر یک از این صورت‌های پنج‌گانه جایز است و این قول إسحاق بن راهويه و قول ظاهریّه و برخی از شافعیّه و زیدیّه است؛ چراکه امر خداوند به سجده در «وَاسْجُدُوا لِلَّهِ» و امر پیامبرش به نماز در «فَٱفْزَعُوا إِلَی ٱلصَّلاةِ»، مطلق است و شامل همه‌ی این صورت‌های پنج‌گانه می‌شود و دلیلی قطعی برای خصوص هیچ یک از آن‌ها به عنوان تنها صورت نماز آیات وجود ندارد، مگر روایات رسیده از اهل بیت پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم درباره‌ی صورت پنجم که به معنای بطلان صورت‌های دیگر نیست و با توجّه به روایات رسیده از آنان درباره‌ی صورت‌های یکم و چهارم، حمل بر استحباب می‌شود و با این وصف، نماز آیات به صورت پنجم، سنّت است، هر چند به صورت‌های دیگر نیز -خصوصاً هرگاه رکوع را به نسبت آن‌ها طولانی‌تر انجام دهد- اشکالی ندارد؛ چنانکه یکی از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«سَأَلْتُ ٱلْمَنْصُورَ عَنْ صَلاةِ ٱلْکُسُوفِ، فَقالَ: ٱلسُّنَّةُ فِیها عَشْرُ رَکَعاتٍ وَ لَوْ رَکَعَ أَقَلَّ مِنْ ذٰلِكَ لَما کانَ بِهِ بَأْسٌ إِذا أَطالَ ٱلرُّکُوعَ»؛ «از جناب منصور درباره‌ی نماز کسوف پرسیدم، پس فرمود: سنّت در آن ده رکوع است، ولی اگر کمتر از آن رکوع کند اشکالی ندارد هرگاه رکوع را طولانی کند».

به علاوه، اختلافی وجود ندارد که وقت این نماز، از آغاز حادثه‌ی طبیعی ترس‌آور تا پایان آن است، اما آیا قضاء آن هرگاه در وقتش گزارده نشود، واجب است؟ در این باره دو روایت است که یکی بر وجوب و دیگری بر عدم وجوب دلالت دارد و حاصل جمع آن دو، استحباب قضاء این نماز است، خصوصاً در خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی هرگاه کامل و معلوم بوده باشند. آری، وقت این نماز در خصوص زلزله که مدّت آن از مدّت نماز کمتر است، مدّتی پس از زلزله است که هنوز بیم آن برای عموم مردم وجود دارد و اگر از این مدّت گذشت، به نحوی که عموم مردم از آن ایمن شدند، وقت نماز گذشته و قضاء آن مستحبّ است؛ چنانکه یکی از یارانمان ما را خبر داد، گفت:

«قالَ ٱلْمَنْصُورُ: وَقْتُ صَلاةِ ٱلزَّلْزَلَةِ ما لَمْ یَذْهَبِ ٱلْخَوْفُ فَإِذا ذَهَبَ ٱلْخَوْفُ فَقَدْ ذَهَبَ وَقْتُ ٱلصَّلاةِ وَ قالَ فِیمَنْ فاتَتْ عَنْهُ صَلاةُ ٱلْآیاتِ: إِنْ صَلّیٰ رَکْعَتَیْنِ فِي ٱلْوَقْتِ فَقَدْ أَجْزَأَتْهُ وَ لَیْسَ عَلَیْهِ قَضاءٌ -یَعْنِي فِي ٱلْآیاتِ کُلِّها»؛ «شنیدم جناب منصور می‌فرماید: وقت نماز زلزله تا هنگامی است که ترس از بین نرفته است، پس چون ترس از بین رفت وقت نماز گذشته است و درباره‌ی کسی که نماز آیات از او فوت شده است فرمود: اگر در وقت (نماز آیات)، دو رکعت نماز (با نیّت نافله یا هر نیّتی) گزارده باشد او را کفایت کرده است و دیگر بر او قضائی نیست -یعنی در همه‌ی آیات».

دفتر حفظ و نشر آثار منصور هاشمی خراسانی؛ بخش پاسخگویی به پرسش‌ها
نوشتن پرسش

کاربر گرامی! شما می‌توانید پرسش‌های خود درباره‌ی آثار و اندیشه‌های علامه منصور هاشمی خراسانی را در فرم زیر بنویسید و برای ما ارسال کنید تا در این بخش پاسخ داده شود.

توجّه: از آنجا که پاسخ ما به پست الکترونیک شما ارسال می‌شود و لزوماً بر روی پایگاه قرار نمی‌گیرد، لازم است که آدرس خود را به درستی وارد کنید.

لطفاً کد امنیتی را وارد کنید. بارگذاری مجدد کد امنیتی captcha loading
هر گونه استفاده و برداشت از مطالب این پایگاه با ذکر منبع بلامانع است.